Nhiều văn bằng nhãn hiệu có ghi chú một số yếu tố "không được bảo hộ riêng": thường là chữ mô tả sản phẩm, tên địa danh, từ thông dụng trong ngành hay hình vẽ quen thuộc. Những yếu tố này nằm trong mẫu nhãn nhưng không thuộc độc quyền của chủ văn bằng. Bên mua cần biết chúng để không trả tiền cho thứ ai cũng được dùng.
Một nhãn trông dài và đầy đủ có khi chỉ có một phần nhỏ là lõi phân biệt thật. Phần còn lại là chữ mà đối thủ cũng có quyền dùng để mô tả hàng của họ. Bài này hướng dẫn bạn tìm ghi chú loại trừ, đo phần lõi còn lại và đánh giá giá trị tương ứng. Ví dụ là ví dụ giả định.
Vì sao có phần không được bảo hộ riêng
Luật Sở hữu trí tuệ không cho ai độc quyền những dấu hiệu mà người khác trong ngành cần để mô tả hàng hoá, dịch vụ của mình. Từ chỉ loại sản phẩm, chất lượng, công dụng, thành phần, nguồn gốc địa lý, hay các hình vẽ thể hiện chính sản phẩm đều thuộc nhóm này. Nếu một người được độc quyền chữ "bánh pía" cho bánh pía, mọi lò bánh khác sẽ không biết gọi sản phẩm của mình là gì.
Tuy vậy, những dấu hiệu đó vẫn có thể xuất hiện trong một nhãn được bảo hộ, miễn là tổng thể nhãn có yếu tố phân biệt khác. Khi đó, Cục Sở hữu trí tuệ cấp văn bằng cho tổng thể và ghi chú rằng phần mô tả không được bảo hộ riêng. Chủ văn bằng được dùng nguyên nhãn, nhưng không ngăn được người khác dùng riêng phần mô tả đó theo cách thông thường.
Ghi chú này đôi khi do người nộp đơn tự khai, đôi khi do Cục yêu cầu trong quá trình thẩm định. Dù nguồn gốc nào, nó có hiệu lực như nhau và đi theo văn bằng tới tay người mua.
Với người đi mua, đây là một trong những chỗ quan trọng nhất cần đọc. Nhiều người chỉ nhìn tổng thể nhãn, thấy dài và có vẻ đặc biệt, mà không nhận ra phần thật sự thuộc về chủ sở hữu chỉ là một chữ hay một hình nhỏ.
Những loại yếu tố hay bị loại trừ
Tên sản phẩm, tên ngành. Chữ "cà phê", "trà sữa", "spa", "nha khoa", "bakery", "coffee" trong nhãn dùng cho chính ngành đó. Dù viết bằng tiếng Việt hay tiếng Anh, người khác trong ngành vẫn được dùng.
Tên địa danh. Tên tỉnh, tên thành phố, tên vùng nổi tiếng với sản phẩm. Ví dụ giả định một nhãn cho bánh có chữ "Huế" thì chữ "Huế" thường không thuộc độc quyền, vì các lò bánh khác ở Huế cũng có quyền nói nguồn gốc của mình.
Từ chỉ chất lượng, đặc tính. Các chữ như "sạch", "tươi", "nguyên chất", "thủ công", "cao cấp", "organic". Chúng bị coi là lời mô tả, không phải dấu hiệu nhận biết nguồn gốc thương mại.
Con số, năm, chữ cái đơn giản. Năm thành lập, số nhà, một chữ cái đơn lẻ thường không được độc quyền riêng, trừ khi được trình bày rất đặc biệt.
Hình vẽ thể hiện sản phẩm. Hình tách cà phê cho quán cà phê, hình chiếc bánh cho tiệm bánh, hình chiếc răng cho nha khoa. Hình càng sát với sản phẩm, càng khó được độc quyền.
Từ ngữ khen ngợi thông thường. Những chữ như "ngon", "số một", "hảo hạng". Chúng hiếm khi được coi là phần phân biệt, kể cả khi in to nhất trên nhãn.
Ví dụ giả định: đo phần lõi phân biệt của một nhãn
Ví dụ giả định một nhãn kết hợp dùng cho dịch vụ quán ăn, gồm dòng chữ "Bếp Mây – Bún bò Huế gia truyền" kèm hình tô bún. Văn bằng ghi chú không bảo hộ riêng phần "Bún bò Huế", "gia truyền" và hình tô bún.
| Thành phần | Có bị loại trừ? | Ai được dùng | Giá trị với bên mua |
|---|---|---|---|
| Bếp Mây | Không | Chỉ chủ văn bằng (cho dịch vụ trong danh mục) | Lõi phân biệt, phần đáng tiền |
| Bún bò Huế | Có | Mọi quán bán bún bò Huế | Không độc quyền |
| gia truyền | Có | Bất kỳ ai có công thức truyền lại | Không độc quyền |
| Hình tô bún | Có | Các quán khác dùng hình tô bún riêng của họ | Không độc quyền |
| Tổng thể cách trình bày | Bảo hộ như một khối | Chủ văn bằng | Giá trị khi giữ nguyên bộ nhận diện |
Trong ví dụ này, thứ bên mua thật sự sở hữu là hai chữ "Bếp Mây" cùng cách trình bày tổng thể. Nếu khách hàng nhớ quán chủ yếu qua chữ "gia truyền" in to trên biển, phần đó không đi kèm độc quyền.
Cách tìm và đọc ghi chú loại trừ
Ghi chú loại trừ không phải lúc nào cũng nằm ở chỗ dễ thấy. Các bước dưới giúp bạn không bỏ sót.
- Mở bản ghi hiện hành của văn bằng trên cơ sở dữ liệu của Cục Sở hữu trí tuệ, tìm mục mô tả nhãn và mục ghi chú về phần không bảo hộ riêng.
- Đối chiếu với bản giấy văn bằng bên bán đưa; nếu hai bản khác nhau, ưu tiên bản ghi hiện hành và hỏi lý do.
- Nếu không thấy ghi chú nào, tự đánh giá: trong nhãn có chữ hay hình nào mô tả sản phẩm, địa danh, chất lượng không. Không có ghi chú chưa chắc phần đó được độc quyền; khi tranh chấp, tính mô tả vẫn có thể bị xem xét.
- Liệt kê phần còn lại sau khi trừ yếu tố mô tả. Đó là lõi phân biệt.
- Tra riêng lõi phân biệt trên cơ sở dữ liệu trong cùng nhóm để xem có ai khác đã dùng tương tự không.
- Ghi kết luận: lõi phân biệt mạnh, trung bình hay yếu, và phần doanh thu dựa vào lõi đó.
Nếu bên bán từng phải trả lời thông báo từ chối của Cục, hồ sơ trả lời đó thường cho biết rất rõ vì sao một yếu tố bị loại trừ. Xin bản sao nếu có.
Lõi phân biệt mỏng thì giá trị thay đổi thế nào
Lõi phân biệt mỏng không có nghĩa thương hiệu vô giá trị. Một quán có nhiều khách quen, công thức tốt, vị trí đẹp vẫn tạo ra doanh thu bất kể phạm vi bảo hộ. Nhưng phần giá trả cho "thương hiệu" theo nghĩa pháp lý nên tương xứng với thứ được độc quyền thật.
Khi lõi mỏng, đối thủ có thể mở quán cạnh bên, dùng gần như mọi chữ trên biển hiệu của bạn trừ phần lõi, và vẫn hợp pháp. Người mua phải tự hỏi: khách đến vì phần lõi, hay vì phần mô tả ai cũng dùng được. Nếu khách nhớ quán là "quán bún bò gia truyền đầu hẻm", lõi "Bếp Mây" có thể không giữ được khách khi có đối thủ.
Ngược lại, lõi phân biệt mạnh, là một chữ tự đặt không mang nghĩa mô tả, cho bạn công cụ rõ ràng để ngăn người khác bắt chước. Loại tài sản này dễ chuyển nhượng, dễ mở rộng sang sản phẩm khác và thường được người định giá đánh giá cao hơn.
Trong đàm phán, bảng đo lõi phân biệt là căn cứ để bạn đề nghị tách giá: phần trả cho hoạt động kinh doanh đang chạy, phần trả cho tài sản nhãn hiệu. Bên bán có thể không đồng ý, nhưng ít nhất cả hai cùng nói về một thứ cụ thể.
Dấu hiệu cảnh báo khi thẩm định phần loại trừ
Một vài tín hiệu cho thấy bạn nên đọc kỹ hơn hoặc nhờ người làm nghề:
- Phần chữ khách hàng hay gọi nhất trùng với phần bị ghi chú không bảo hộ riêng.
- Lõi phân biệt là một hình nhỏ ở góc, còn phần lớn nhãn là chữ mô tả.
- Tra lõi phân biệt trên cơ sở dữ liệu thấy nhiều chủ khác dùng tương tự trong cùng nhóm.
- Bên bán quảng cáo sản phẩm chủ yếu bằng chữ mô tả, không dùng lõi.
- Thương hiệu có tên địa danh làm phần chính và bạn định mở rộng ra tỉnh khác.
- Đối thủ đã dùng phần mô tả giống hệt từ lâu mà bên bán không phản ứng.
Không tín hiệu nào tự nó làm thương vụ đổ vỡ. Nhưng mỗi tín hiệu là một câu hỏi cần có câu trả lời trước khi bạn chuyển tiền.
Khi gặp từ hai tín hiệu trở lên cùng lúc, nên coi phần nhãn hiệu là tài sản yếu cho tới khi có ý kiến chuyên môn khác. Cách nhìn thận trọng này giúp bạn không bị cuốn theo con số doanh thu đẹp mà quên rằng phần làm nên doanh thu có thể ai cũng dùng được.
Đối thủ được dùng phần loại trừ tới mức nào
Phần không bảo hộ riêng không có nghĩa đối thủ được làm gì cũng được. Họ được dùng yếu tố đó theo cách thông thường, trung thực, để mô tả hàng hoá của chính họ. Một quán khác ở cùng phố hoàn toàn được ghi "bún bò Huế gia truyền" trên biển; điều đó không xâm phạm gì cả.
Ranh giới nằm ở tổng thể. Nếu đối thủ ghép phần mô tả với một dấu hiệu gần giống lõi phân biệt, hoặc bắt chước cả cách trình bày khiến khách nhầm hai quán là một, thì việc đánh giá xâm phạm lại xét tổng thể nhãn, và phần lõi cùng cách trình bày của bạn lúc đó mới phát huy tác dụng.
Với bên mua, điều này có hai hệ quả thực tế. Thứ nhất, bạn không nên kỳ vọng ngăn được đối thủ dùng phần mô tả, kể cả khi đó là cách khách hàng gọi quán của bạn. Thứ hai, giá trị pháp lý của nhãn phụ thuộc rất nhiều vào việc bạn giữ và làm mạnh phần lõi sau khi mua: dùng lõi nhất quán, đưa lõi lên vị trí nổi bật, để khách quen gọi quán bằng lõi chứ không bằng phần mô tả.
Nếu bên bán từng gửi thư cảnh báo cho đối thủ chỉ vì họ dùng phần mô tả, hãy hỏi kết quả. Những yêu cầu kiểu đó thường không có cơ sở và đôi khi để lại quan hệ căng thẳng mà người mua thừa hưởng.
Câu hỏi thường gặp
Phần không được bảo hộ riêng trong nhãn hiệu là gì?
Đó là những yếu tố có mặt trong mẫu nhãn nhưng không thuộc độc quyền của chủ văn bằng, thường là chữ mô tả sản phẩm, tên địa danh, từ thông dụng hay hình vẽ thể hiện sản phẩm. Người khác vẫn được dùng chúng theo cách thông thường.
Văn bằng không ghi chú loại trừ thì cả nhãn được độc quyền phải không?
Không hẳn. Thiếu ghi chú không biến yếu tố mô tả thành độc quyền. Khi tranh chấp, tính mô tả của từng yếu tố vẫn có thể được xem xét, nên bên mua vẫn nên tự đánh giá.
Tên địa danh trong thương hiệu có được độc quyền không?
Thường không, vì các cơ sở khác ở cùng địa phương có quyền nói về nguồn gốc của mình. Tên địa danh chỉ góp vào khả năng phân biệt khi được dùng theo cách không mô tả nguồn gốc hàng hoá.
Lõi phân biệt mỏng có nên mua không?
Vẫn có thể mua nếu hoạt động kinh doanh tốt, nhưng phần giá trả cho tài sản nhãn hiệu nên tương xứng với phần được độc quyền thật. Tách giá kinh doanh và giá nhãn hiệu giúp hai bên rõ ràng hơn.
Tìm ghi chú loại trừ ở đâu?
Xem bản ghi hiện hành của văn bằng trên cơ sở dữ liệu của Cục Sở hữu trí tuệ và bản giấy văn bằng. Hồ sơ thẩm định, nhất là thông báo từ chối và văn bản trả lời nếu có, thường giải thích rõ lý do loại trừ.