Một văn bằng nhãn hiệu chỉ bảo hộ cái tên cho những hàng hoá, dịch vụ được ghi trong danh mục kèm theo. Bên nhượng có văn bằng thật, đúng tên, còn hiệu lực, nhưng nếu danh mục không có loại hình cửa hàng bạn sắp mở thì quyền độc quyền không che được bạn. Đối chiếu danh mục với mô hình kinh doanh là bước dễ bỏ qua nhất khi nhận nhượng quyền.
Bài này đi từ chính cửa hàng của bạn: bạn sẽ bán gì, phục vụ ra sao, có giao hàng, có bán sản phẩm đóng gói, có mở lớp hay không. Từ đó lập danh sách những gì cần được bảo hộ và đặt cạnh văn bằng của bên nhượng. Các ví dụ là ví dụ giả định, không nhắc tên chuỗi thật.
Nhóm và danh mục: hai lớp phải đọc
Việt Nam dùng Bảng phân loại quốc tế hàng hoá, dịch vụ (thường gọi là bảng phân loại Nice) để xếp các thứ được bảo hộ vào nhóm. Hàng hoá chiếm các nhóm từ 1 đến 34, dịch vụ từ 35 đến 45. Ví dụ dịch vụ cung cấp đồ ăn, đồ uống nằm ở nhóm 43; dịch vụ mua bán, quản lý kinh doanh và cả hoạt động hỗ trợ kinh doanh nằm ở nhóm 35; giáo dục, đào tạo ở nhóm 41; chăm sóc sắc đẹp ở nhóm 44.
Nhưng nhóm chỉ là ngăn kéo. Thứ thật sự được bảo hộ là danh mục cụ thể ghi trong văn bằng. Hai văn bằng cùng nhóm 43 có thể một bên ghi "quán cà phê, quán giải khát", bên kia ghi "nhà hàng ăn uống, dịch vụ cung cấp thức ăn mang đi". Nếu cửa hàng của bạn là tiệm bánh có chỗ ngồi kèm đồ uống, bạn cần biết danh mục nào thực sự mô tả việc mình làm.
Bảng phân loại được cập nhật theo từng phiên bản, và cách ghi danh mục ở mỗi thời kỳ có khác. Văn bằng cấp lâu năm có thể dùng cách diễn đạt cũ. Nếu không chắc một dòng có bao trùm hoạt động của bạn, hãy hỏi người làm nghề thay vì tự suy diễn theo nghĩa rộng nhất.
Mô hình cửa hàng và nhóm thường cần có
Bảng dưới là gợi ý để bạn bắt đầu đối chiếu, không phải danh sách đầy đủ hay kết luận pháp lý. Mỗi mô hình cụ thể cần xem lại theo danh mục thật.
| Mô hình cửa hàng (ví dụ giả định) | Hoạt động chính | Nhóm thường liên quan |
|---|---|---|
| Quán đồ uống mang đi | Pha chế, bán tại quầy và giao hàng | 43; thêm 30 hoặc 32 nếu bán đồ uống, nguyên liệu đóng gói |
| Tiệm bánh có chỗ ngồi | Làm bánh, bán bánh, phục vụ tại chỗ | 30 cho bánh; 43 cho phục vụ ăn uống |
| Cửa hàng tiện lợi, bán lẻ | Bán lẻ nhiều loại hàng | 35 cho dịch vụ bán lẻ; nhóm hàng tương ứng nếu có hàng mang nhãn riêng |
| Tiệm làm tóc, làm móng | Dịch vụ làm đẹp | 44; thêm 3 nếu bán mỹ phẩm mang nhãn |
| Trung tâm dạy kỹ năng cho trẻ | Tổ chức lớp học | 41; thêm 16 nếu có giáo trình mang nhãn |
| Tiệm giặt sấy | Dịch vụ giặt là | 37 |
Điểm chung: hầu như cửa hàng nào cũng có ít nhất một dịch vụ chính và đôi khi có thêm sản phẩm mang nhãn bán kèm. Bên nhượng hay đăng ký nhóm dịch vụ chính mà bỏ quên sản phẩm bán kèm, hoặc ngược lại, đăng ký sản phẩm mà quên dịch vụ.
Cách đối chiếu từng bước
Bạn có thể tự làm phần này trong một buổi nếu có bản sao văn bằng và cẩm nang vận hành của bên nhượng:
- Liệt kê mọi thứ cửa hàng của bạn sẽ làm hoặc bán dưới tên nhãn hiệu: phục vụ tại chỗ, mang đi, giao hàng qua ứng dụng, bán sản phẩm đóng gói, bán quà tặng, tổ chức lớp, bán thẻ thành viên.
- Mở phụ lục danh mục của từng văn bằng bên nhượng đưa. Gạch chân dòng nào mô tả đúng từng hoạt động trong danh sách.
- Đánh dấu hoạt động không tìm thấy dòng tương ứng. Đó là khoảng trống.
- Với từng khoảng trống, hỏi bên nhượng: đã có đơn cho phần này chưa, số đơn là gì; nếu chưa, có kế hoạch nộp không.
- Tra theo chữ chính của nhãn trong nhóm có khoảng trống để xem có ai khác đã đăng ký tên gần giống cho đúng phần đó không.
- Ghi kết quả đối chiếu vào phụ lục hợp đồng, kèm cam kết của bên nhượng về những khoảng trống đã biết.
Bước khó nhất thường là bước đầu: liệt kê đủ hoạt động. Người nhận quyền hay chỉ nghĩ tới hoạt động chính lúc khai trương mà quên những thứ sẽ làm sau vài tháng, như bán quà tặng dịp lễ, nhận đặt tiệc cho công ty, hay mở thêm kênh bán qua ứng dụng giao đồ ăn. Hãy đọc kỹ cẩm nang vận hành và kế hoạch phát triển sản phẩm mà bên nhượng giới thiệu, vì mọi thứ được phép bán dưới tên chuỗi đều nên có trong danh sách. Danh sách càng sát thực tế thì khoảng trống phát hiện được càng có ích khi đàm phán.
Những khoảng trống hay gặp ở cửa hàng nhận quyền
Sản phẩm đóng gói bán kèm. Chuỗi đồ uống bắt đầu bán hạt cà phê, trà túi lọc, bánh đóng hộp mang tên chuỗi. Văn bằng chỉ có nhóm dịch vụ ăn uống, chưa có nhóm sản phẩm.
Giao hàng và bán trực tuyến. Dịch vụ cung cấp đồ ăn, đồ uống thường đủ rộng, nhưng nếu cửa hàng chủ yếu vận hành như bếp chỉ bán qua ứng dụng, nên xem lại cách mô tả trong danh mục.
Dịch vụ phụ. Tiệm làm đẹp mở thêm lớp dạy nghề, tiệm bánh nhận tổ chức tiệc. Hoạt động phụ này nằm ở nhóm khác với dịch vụ chính.
Mô hình mới của bên nhượng. Bên nhượng vốn là chuỗi quán ngồi, nay mở mô hình ki-ốt hoặc xe đẩy để nhượng quyền vốn nhỏ. Văn bằng cũ có thể vẫn bao trùm, nhưng cũng có thể không, tuỳ cách ghi.
Nhãn phụ cho dòng sản phẩm. Tên dòng sản phẩm riêng in trên ly, hộp thường chưa đăng ký dù được dùng ở mọi cửa hàng.
Khoảng trống bảo hộ ảnh hưởng gì đến bạn
Khoảng trống có hai mặt rủi ro. Mặt thứ nhất là không ngăn được người khác: nếu tên chuỗi không được bảo hộ cho sản phẩm đóng gói, một người ngoài có thể đăng ký tên gần giống cho đúng sản phẩm đó và bán ngay cạnh cửa hàng của bạn, bên nhượng khó dùng văn bằng hiện có để chặn.
Mặt thứ hai nặng hơn: nếu đã có người khác đăng ký tên gần giống cho phần mà văn bằng của bên nhượng bỏ trống, chính việc cửa hàng của bạn bán sản phẩm đó dưới tên chuỗi có thể bị coi là xâm phạm quyền của họ. Ví dụ giả định: chuỗi trà sữa có văn bằng nhóm 43, còn một doanh nghiệp khác đã có văn bằng nhóm 30 cho tên gần giống dùng cho trà đóng gói. Khi cửa hàng nhận quyền bắt đầu bán trà túi lọc mang tên chuỗi, người chịu thư cảnh báo đầu tiên có thể là bạn.
Vì vậy, với mỗi khoảng trống, hãy xếp vào một trong ba loại: không định kinh doanh phần đó nên chấp nhận; định kinh doanh và chưa ai đăng ký nên đòi bên nhượng nộp đơn; định kinh doanh và đã có người khác đăng ký nên không bán phần đó dưới tên chuỗi cho tới khi được làm rõ.
Đưa kết quả đối chiếu vào hợp đồng
Kết quả đối chiếu chỉ có giá trị khi được biến thành điều khoản. Hợp đồng nhượng quyền nên có một phụ lục liệt kê văn bằng, nhóm, danh mục đã đối chiếu, và một điều khoản nói rõ bên nhượng bảo đảm các hoạt động được phép trong cẩm nang vận hành đều nằm trong phạm vi bảo hộ, hoặc nêu rõ những hoạt động nào chưa được bảo hộ.
Với hoạt động chưa được bảo hộ, hợp đồng nên ghi bên nhượng có nghĩa vụ nộp đơn trong một thời hạn, và nếu bên nhận bị khiếu nại xâm phạm vì hoạt động đó do bên nhượng yêu cầu thực hiện, bên nhượng chịu trách nhiệm xử lý và bồi hoàn. Điều khoản ngược lại cũng công bằng: bên nhận không tự ý mở thêm hoạt động mang nhãn ngoài cẩm nang, vì khi đó bên nhượng không kiểm soát được phạm vi rủi ro.
Khi bên nhượng giới thiệu sản phẩm hoặc mô hình mới giữa chừng hợp đồng, quy trình đối chiếu nên được làm lại. Một câu trong hợp đồng yêu cầu bên nhượng thông báo tình trạng bảo hộ trước khi đưa sản phẩm mới vào hệ thống là đủ để nhắc cả hai bên.
Logo và cách trình bày trên biển hiệu cũng là phạm vi
Ngoài danh mục, văn bằng còn bảo hộ một mẫu nhãn cụ thể. Cẩm nang nhận diện của bên nhượng có thể yêu cầu bạn treo một logo đã được làm mới, một cách viết tên khác, hoặc ghép tên với hình vẽ theo một bố cục chưa từng đăng ký. Phần chữ chính có thể vẫn được bảo hộ nếu nó là yếu tố nổi bật của nhãn đã đăng ký, nhưng hình mới, màu mới, bố cục mới thì chưa có văn bằng riêng.
Khi đối chiếu, hãy đặt bản vẽ biển hiệu và bao bì dự kiến cạnh mẫu nhãn trên văn bằng. Nếu khác nhiều, hỏi bên nhượng đã nộp đơn cho mẫu mới chưa. Việc dùng một mẫu khác xa mẫu đã đăng ký trong thời gian dài còn có thể ảnh hưởng tới việc chứng minh sử dụng nhãn đã đăng ký, một chuyện bên nhượng phải lo nhưng hậu quả lại chạm tới bạn nếu văn bằng bị yêu cầu chấm dứt.
Với bên nhận, cách thực tế là đề nghị bên nhượng giữ biển hiệu theo mẫu đã đăng ký cho tới khi mẫu mới có ít nhất số đơn, hoặc ghi rõ trong hợp đồng ai chịu chi phí làm lại biển hiệu nếu mẫu mới gặp trở ngại.
Câu hỏi thường gặp
Văn bằng của bên nhượng chỉ có nhóm 43 thì bán đồ uống đóng chai có an toàn không?
Chưa chắc. Nhóm 43 thường bao trùm dịch vụ cung cấp đồ ăn, đồ uống, còn đồ uống đóng chai là hàng hoá thuộc nhóm khác. Nếu có người đã đăng ký tên gần giống cho đồ uống đóng chai, việc bán sản phẩm đó dưới tên chuỗi có thể gặp rủi ro. Nên tra trước khi bán.
Làm sao biết một dòng trong danh mục có bao trùm hoạt động của cửa hàng?
Đọc nguyên văn dòng đó và so với hoạt động thật. Dòng ghi cụ thể thì dễ, dòng ghi rộng hoặc dùng cách diễn đạt cũ thì khó. Khi phân vân, đừng tự hiểu theo nghĩa rộng nhất; hãy hỏi người làm nghề sở hữu trí tuệ hoặc yêu cầu bên nhượng giải thích bằng văn bản.
Nhóm 35 có bảo hộ cho cửa hàng bán lẻ của bên nhận quyền không?
Nhóm 35 có các dịch vụ liên quan đến mua bán, bán lẻ, quản lý kinh doanh. Nếu danh mục ghi cụ thể dịch vụ bán lẻ loại hàng bạn kinh doanh thì có liên quan, nhưng cần xem nguyên văn. Hàng hoá mang nhãn riêng bán trong cửa hàng vẫn cần được bảo hộ ở nhóm hàng hoá tương ứng.
Phát hiện khoảng trống bảo hộ thì có nên bỏ ký hợp đồng không?
Không nhất thiết. Nếu khoảng trống nằm ở phần bạn không kinh doanh, có thể chấp nhận. Nếu nằm ở phần bạn sẽ kinh doanh, đề nghị bên nhượng nộp đơn và cam kết xử lý khi có khiếu nại. Chỉ khi người khác đã đăng ký đúng phần đó cho tên gần giống mới nên cân nhắc dừng.
Bên nhượng ra mô hình ki-ốt mới thì văn bằng cũ có dùng được không?
Tuỳ cách ghi danh mục. Nếu văn bằng mô tả dịch vụ cung cấp đồ ăn, đồ uống nói chung thì thường vẫn bao trùm. Nếu ghi hẹp theo loại hình nhà hàng có chỗ ngồi, hoặc ki-ốt bán thêm sản phẩm đóng gói, nên đối chiếu lại và hỏi bên nhượng về đơn bổ sung.
Có cần đối chiếu lại khi bên nhượng tung sản phẩm mới?
Nên đối chiếu lại. Sản phẩm mới có thể thuộc nhóm chưa được bảo hộ, hoặc mang một tên phụ chưa đăng ký. Hợp đồng nên yêu cầu bên nhượng thông báo tình trạng bảo hộ trước khi đưa sản phẩm mới vào cửa hàng, để bên nhận biết mình đang bán gì dưới tên nào.