Loại nhãn ghi trên văn bằng quyết định bạn mua được độc quyền với cái gì: một cái tên dùng ở mọi kiểu chữ, một biểu tượng, hay một tổng thể chữ và hình gắn liền. Hai thương hiệu cùng có văn bằng có thể cho người mua hai mức quyền rất khác nhau.
Người mua thường quan tâm cái tên vì khách hàng nhớ tên. Nhưng nếu văn bằng chỉ bảo hộ một logo kết hợp, quyền với riêng cái tên có thể mỏng hơn bạn nghĩ. Bài này giải thích ba loại nhãn thường gặp từ góc người đi mua, giúp bạn biết phần nào là tài sản chắc và phần nào cần bổ sung. Ví dụ trong bài là ví dụ giả định.
Ba loại nhãn thường gặp trên văn bằng
Nhãn chữ. Mẫu nhãn chỉ gồm chữ, thường trình bày ở kiểu chữ thông dụng, không trang trí. Loại này thường được hiểu là bảo hộ bản thân chữ, không phụ thuộc phông hay màu. Với bên mua chủ yếu cần cái tên, đây là loại cho quyền rộng và linh hoạt nhất.
Nhãn hình. Mẫu nhãn chỉ gồm hình vẽ, biểu tượng, không có chữ. Quyền gắn với hình ấy. Bên mua có biểu tượng nhưng không có quyền đăng ký với cái tên, nếu tên chưa được đăng ký ở văn bằng khác.
Nhãn kết hợp. Mẫu nhãn gồm cả chữ và hình, có khi thêm màu, khung, bố cục. Đây là loại phổ biến nhất với doanh nghiệp nhỏ vì nộp một đơn được cả gói. Quyền bám vào tổng thể; mức độ độc quyền với từng thành phần riêng lẻ phải đánh giá.
Chữ cách điệu. Một dạng trung gian: chỉ có chữ nhưng được vẽ cách điệu mạnh, thành gần như hình. Khi đánh giá, người ta thường vẫn coi phần chữ là yếu tố đọc được và phân biệt, nhưng cách trình bày đặc biệt có thể làm phạm vi hẹp hơn nhãn chữ thường.
Nhãn khác. Luật hiện hành cũng chấp nhận một số dấu hiệu khác như hình ba chiều hay dấu hiệu âm thanh. Với thương vụ nhỏ, hiếm gặp; nếu gặp, nên nhờ chuyên gia đọc vì cách đánh giá phạm vi đặc thù hơn.
Nhãn kết hợp: cái tên có được độc quyền riêng không
Đây là câu hỏi bên mua đặt ra nhiều nhất. Câu trả lời ngắn: tuỳ vào vai trò của phần chữ trong tổng thể. Khi đánh giá tương tự, người ta thường tìm phần gây ấn tượng chính, phần người tiêu dùng nhớ và gọi tên. Với đa số nhãn kết hợp, phần chữ đọc được là phần đó, nên người khác dùng cùng chữ cho cùng hàng hoá vẫn có thể bị coi là xâm phạm dù hình vẽ khác.
Nhưng có ba trường hợp phần chữ yếu. Thứ nhất, phần chữ mang tính mô tả hoặc thông dụng, bị ghi chú không bảo hộ riêng; khi đó hình vẽ mới là phần gánh khả năng phân biệt. Thứ hai, phần chữ nhỏ, phụ, còn hình chiếm chủ đạo. Thứ ba, phần chữ là tên rất phổ biến trong ngành, nhiều người cùng dùng với hình khác nhau và đều được cấp văn bằng.
Với bên mua, nhãn kết hợp có phần chữ mạnh gần như cho bạn quyền với cái tên. Nhãn kết hợp có phần chữ yếu thì thứ bạn sở hữu chủ yếu là hình vẽ, và cái tên chỉ có giá trị khi đi cùng hình. Nếu kế hoạch của bạn là thay logo sau khi mua, giữ lại tên, thì trường hợp thứ hai là rủi ro lớn.
Cách nhanh để tự đánh giá: tra phần chữ trên cơ sở dữ liệu của Cục cho cùng nhóm hàng. Nếu thấy nhiều văn bằng của các chủ khác nhau cùng chứa đúng chữ đó, gần như chắc phần chữ không được coi là độc quyền riêng của ai.
So sánh giá trị ba loại nhãn từ góc bên mua
Bảng dưới không xếp loại nào tốt hơn tuyệt đối; giá trị phụ thuộc kế hoạch của bạn sau khi mua.
| Loại nhãn | Bạn sở hữu chắc phần nào | Điểm yếu | Phù hợp khi |
|---|---|---|---|
| Nhãn chữ | Bản thân cái tên, dùng được ở nhiều kiểu chữ, màu | Không che chắn biểu tượng, màu đặc trưng | Bạn định làm mới bộ nhận diện, giữ tên |
| Nhãn hình | Biểu tượng cụ thể | Không có quyền đăng ký với tên | Biểu tượng là thứ khách nhận diện chính |
| Nhãn kết hợp, chữ mạnh | Tổng thể, và phần lớn quyền với cái tên | Đổi logo nhiều có thể làm lệch mẫu | Bạn giữ nguyên bộ nhận diện |
| Nhãn kết hợp, chữ yếu | Chủ yếu là hình vẽ đi cùng chữ | Cái tên gần như không được che chắn riêng | Bạn không định tách tên khỏi hình |
Nhiều chủ thương hiệu kỹ tính đăng ký cả nhãn chữ lẫn nhãn kết hợp. Nếu thương hiệu bạn định mua có cả hai, đó là điểm cộng rõ ràng về phạm vi.
Khi đọc bảng, hãy nhớ rằng loại nhãn chỉ là một chiều. Một nhãn chữ mạnh nhưng danh mục hẹp vẫn có thể kém giá trị hơn một nhãn kết hợp có danh mục phủ đúng các dòng sản phẩm chủ lực. Đánh giá loại nhãn luôn phải đi kèm đối chiếu danh mục và lãnh thổ.
Khi chỉ có nhãn hình mà cái tên chưa ai bảo hộ
Tình huống giả định: một tiệm bánh ở Cần Thơ có văn bằng cho biểu tượng chiếc nón lá cách điệu, không kèm chữ. Tên tiệm được khách gọi quen trong mười năm nhưng chưa từng được đăng ký. Bên bán giới thiệu "thương hiệu đã có bằng".
Bên mua cần hiểu rằng văn bằng ấy che chắn biểu tượng, không che chắn tên. Nếu một người khác nộp đơn cho đúng tên tiệm, bên mua chỉ có thể dựa vào các quyền khác như quyền đối với tên thương mại hay việc sử dụng trước, vốn khó chứng minh và không chắc thành công. Ngược lại, nếu tên tiệm chứa yếu tố mô tả hoặc trùng với tên người khác đã đăng ký, việc nộp đơn mới có thể không được chấp nhận.
Trước khi trả tiền cho "cả thương hiệu", bên mua trong tình huống này nên tra ngay cái tên trên cơ sở dữ liệu, đánh giá khả năng đăng ký, và cân nhắc yêu cầu bên bán nộp đơn cho tên trước khi chốt. Phần giá gắn với cái tên nên tách riêng khỏi phần giá gắn với biểu tượng.
Tình huống ngược lại, có nhãn chữ mà không có nhãn hình, ít rủi ro hơn với đa số bên mua, vì biểu tượng dễ thay thế hơn cái tên. Nhưng nếu biểu tượng đặc biệt nổi tiếng trong cộng đồng khách hàng, nó cũng đáng được bảo hộ riêng.
Các bước xác định phần độc quyền thật của thương hiệu
Các bước dưới giúp bạn lập một trang ghi chú ngắn về loại nhãn và phần độc quyền, dùng được ngay trong đàm phán.
- Liệt kê mọi văn bằng và đơn của bên bán liên quan đến thương hiệu, ghi loại nhãn của từng cái: chữ, hình hay kết hợp.
- Với nhãn kết hợp, đọc ghi chú về phần không bảo hộ riêng; nếu phần chữ bị loại trừ, ghi rõ.
- Tra riêng phần chữ trên cơ sở dữ liệu của Cục trong cùng nhóm để xem có bao nhiêu chủ khác cùng dùng.
- Tra riêng biểu tượng theo mã hình nếu bạn coi biểu tượng là tài sản quan trọng.
- Đặt cạnh kế hoạch sau khi mua: giữ nguyên logo, làm mới logo giữ tên, hay đổi tên giữ biểu tượng.
- Ghi kết luận cho từng thành phần: sở hữu chắc, sở hữu có điều kiện, hoặc chưa có quyền.
Trang ghi chú này cũng là căn cứ để quyết định có cần yêu cầu bên bán đăng ký bổ sung nhãn chữ trước ngày chốt hay không.
Ghi đúng loại nhãn vào danh sách tài sản chuyển giao
Hợp đồng mua bán thương hiệu thường có phụ lục liệt kê tài sản. Một lỗi hay gặp là phụ lục chỉ ghi chung chung kiểu "thương hiệu X và mọi quyền liên quan". Cách ghi này nghe bao quát nhưng khi có tranh cãi, hai bên sẽ hiểu khác nhau về việc "thương hiệu X" là cái tên, cái logo hay cả hai.
Cách an toàn hơn là liệt kê từng văn bằng, từng đơn đang chờ theo số hiệu, ghi rõ loại nhãn, đính kèm hình mẫu nhãn và danh mục hàng hoá. Nếu có biến thể đang dùng nhưng chưa đăng ký, như logo mới hay tên tiếng Anh, ghi riêng thành một mục tài sản chưa được bảo hộ, kèm cam kết của bên bán về hiện trạng sử dụng.
Việc tách như vậy giúp bên mua tránh một tình huống khó: sau khi chốt, phát hiện bên bán vẫn giữ một văn bằng nhãn hình không nằm trong phụ lục và tiếp tục dùng nó cho một doanh nghiệp khác. Khi mỗi loại nhãn được ghi riêng, mọi thứ không nằm trong danh sách đều phải được giải thích.
Ngoài ra, nên có điều khoản bên bán không dùng, không đăng ký dấu hiệu gần giống bất kỳ loại nhãn nào trong danh sách sau khi chuyển giao. Đây là phần cấu trúc giao dịch, nhưng nó chỉ chặt chẽ khi phần xác định loại nhãn ở trên đã làm kỹ.
Phiên bản tiếng nước ngoài, phiên âm và chữ viết tắt
Nhiều thương hiệu Việt có tên tiếng Anh hoặc tên viết tắt dùng song song. Mỗi phiên bản là một dấu hiệu riêng khi xét đăng ký. Văn bằng cho tên tiếng Việt không tự động phủ bản tiếng Anh dịch nghĩa, và ngược lại, dù khi tranh chấp, ý nghĩa tương đồng có thể được xem xét.
Bên mua nên liệt kê mọi phiên bản tên đang xuất hiện trên bao bì, trang mạng, hoá đơn: bản có dấu, bản không dấu, bản tiếng Anh, bản viết tắt. Với mỗi phiên bản, kiểm có văn bằng riêng không. Phiên bản nào đang tạo doanh thu, nhất là trên kênh bán trực tuyến hay xuất khẩu, mà chưa có văn bằng thì là khoảng trống.
Chữ viết tắt đặc biệt dễ trùng: hai hoặc ba chữ cái ghép lại rất có thể đã được người khác đăng ký cho cùng ngành. Đừng coi chữ viết tắt là tài sản đi kèm nếu chưa tra.
Phiên âm cũng vậy: tên nước ngoài được người Việt đọc theo cách riêng và viết lại theo âm. Bản viết theo âm đó, nếu đã thành cách gọi phổ biến của khách hàng, nên được kiểm như một dấu hiệu độc lập.
Câu hỏi thường gặp
Văn bằng nhãn kết hợp có cho bên mua độc quyền với cái tên không?
Thường có, nếu phần chữ là yếu tố phân biệt chính và không bị ghi chú không bảo hộ riêng. Nếu phần chữ mang tính mô tả, thông dụng hoặc nhiều người cùng dùng, quyền với riêng cái tên có thể rất mỏng.
Làm sao biết văn bằng bảo hộ nhãn chữ hay nhãn kết hợp?
Xem mẫu nhãn trên văn bằng hoặc bản ghi của Cục Sở hữu trí tuệ. Nếu mẫu chỉ có chữ ở kiểu thông thường thì là nhãn chữ; có cả hình, khung, màu đi kèm chữ thì là nhãn kết hợp.
Thương hiệu chỉ có văn bằng cho biểu tượng thì tên có được bảo hộ không?
Không được bảo hộ như nhãn hiệu, trừ khi có văn bằng khác cho tên. Tên có thể được che chắn một phần qua quyền tên thương mại hoặc việc sử dụng trước, nhưng những quyền đó khó chứng minh hơn nhiều.
Bên mua định đổi logo sau khi mua thì cần kiểm gì?
Kiểm xem cái tên có được bảo hộ độc lập với hình không. Nếu văn bằng duy nhất là nhãn kết hợp có phần chữ yếu, đổi logo có thể làm bạn mất phần lớn che chắn. Nên đăng ký nhãn chữ trước khi bỏ logo cũ.
Tên tiếng Anh của thương hiệu có được văn bằng tiếng Việt che chắn không?
Không tự động. Mỗi phiên bản tên là một dấu hiệu riêng khi đăng ký. Nếu tên tiếng Anh đang tạo doanh thu, nhất là ở kênh trực tuyến hay xuất khẩu, nên kiểm có văn bằng riêng không.
Có nên yêu cầu bên bán đăng ký thêm nhãn chữ trước khi chốt?
Nên cân nhắc nếu cái tên là giá trị chính của thương vụ và hiện chỉ có nhãn kết hợp hoặc nhãn hình. Gắn một phần thanh toán với kết quả đơn mới là cách nhiều bên mua dùng để chia rủi ro.