Văn bằng bảo hộ đúng mẫu nhãn được nộp lúc đăng ký. Nếu logo bên bán đang in trên bao bì, biển hiệu đã khác mẫu đó, thứ khách hàng nhận diện hằng ngày có thể không phải thứ được bảo hộ trực tiếp. Với bên mua, đây là một trong những khoảng trống dễ gặp nhất và cũng dễ bỏ qua nhất.
Thương hiệu nào sống được vài năm cũng thay áo: làm mới logo, đổi màu chủ đạo, thêm chữ mô tả, rút gọn tên. Văn bằng thì đứng yên với mẫu cũ. Bài này giúp bạn đo độ lệch giữa hai thứ, hiểu hệ quả của từng mức lệch và biết đặt câu hỏi gì cho bên bán. Các ví dụ là ví dụ giả định.
Vì sao logo và mẫu nhãn hay lệch nhau
Lý do phổ biến nhất là đăng ký sớm, làm thương hiệu muộn. Người sáng lập nộp đơn khi mới mở cửa hàng đầu tiên, logo do người quen vẽ vội. Vài năm sau, khi có tiền thuê thiết kế bài bản, logo mới ra đời, còn văn bằng vẫn mang hình vẽ cũ. Không ai nghĩ phải nộp đơn lại vì "vẫn là tên đó".
Lý do thứ hai là thời gian chờ cấp văn bằng. Đơn nhãn hiệu có thể mất khá lâu mới có kết quả. Trong lúc chờ, doanh nghiệp thử nghiệm, điều chỉnh bộ nhận diện, và đến khi văn bằng về thì mẫu trên đó đã lỗi thời.
Lý do thứ ba là thay đổi nhỏ cộng dồn. Mỗi lần in bao bì, nhà in chỉnh nét chữ một chút, thêm bóng đổ, đổi khung. Từng lần thì không đáng kể, nhưng đặt bản in hiện tại cạnh mẫu nhãn mười năm trước thì khác hẳn.
Lý do thứ tư là thêm bớt chữ. Nhiều thương hiệu gắn thêm khẩu hiệu, tên vùng, năm thành lập vào logo; hoặc ngược lại, bỏ phần chữ dài để chỉ còn biểu tượng. Mỗi kiểu thêm bớt ảnh hưởng tới phạm vi theo một cách khác nhau, như phần dưới sẽ phân tích.
Ba mức lệch và hệ quả với bên mua
Không có thước đo bằng số cho độ lệch. Bảng dưới là cách phân mức thường dùng khi đánh giá sơ bộ; kết luận cuối cùng nên để người làm nghề đọc với hình ảnh thật.
| Mức lệch | Ví dụ giả định | Hệ quả thường gặp |
|---|---|---|
| Nhỏ | Nét chữ dày hơn, khoảng cách chữ khác, bo góc khung, đổi sắc độ trong cùng tông màu | Thường vẫn được coi là dùng nhãn đã đăng ký; phạm vi gần như không đổi |
| Vừa | Đổi phông chữ hẳn, đổi biểu tượng đi kèm sang hình khác nhưng giữ ý, thêm khẩu hiệu lớn | Phần chữ có thể vẫn được che chắn, phần hình mới thì không; cần đánh giá từng phần |
| Lớn | Bỏ hẳn phần chữ, chỉ còn biểu tượng mới; hoặc đổi tên gọi; hoặc logo mới không còn yếu tố nào của mẫu cũ | Logo đang dùng gần như là một nhãn chưa đăng ký; văn bằng cũ có thể đang ngủ |
Mức lệch còn ảnh hưởng tới chứng cứ sử dụng của văn bằng cũ: nếu mẫu cũ không còn được dùng trong một thời gian dài, văn bằng ấy có nguy cơ bị yêu cầu chấm dứt. Phần rủi ro hiệu lực này thuộc một mảng thẩm định riêng; ở đây bạn chỉ cần ghi nhận mức lệch để chuyển sang người phụ trách mảng đó.
Màu sắc: nhãn đen trắng và nhãn có yêu cầu bảo hộ màu
Văn bằng có mục ghi màu sắc bảo hộ. Có văn bằng ghi rõ tổ hợp màu, có văn bằng để mẫu đen trắng không yêu cầu màu. Cách hiểu phổ biến trong thực tiễn là mẫu đen trắng cho phép chủ sở hữu dùng nhãn với nhiều màu khác nhau, còn mẫu có yêu cầu màu gắn phạm vi với tổ hợp màu đó.
Với bên mua, điều này có hai mặt. Nếu văn bằng đen trắng, việc bên bán đổi từ xanh sang đỏ ít khi làm phạm vi thu hẹp. Nếu văn bằng ghi màu cụ thể mà logo hiện tại dùng màu khác hẳn, bạn cần hỏi thêm: màu có phải yếu tố phân biệt chính của nhãn không, hay chỉ là chi tiết phụ.
Một số thương hiệu sống nhờ màu: khách nhận ra cửa hàng từ xa nhờ một tổ hợp màu đặc trưng. Nếu đó là thứ bạn muốn mua, kiểm xem tổ hợp màu ấy có thật sự được ghi trên văn bằng không, hay chỉ là thói quen thiết kế không có bảo hộ đi kèm.
Thêm một tình huống hay gặp: bên bán dùng hai bộ màu song song, một bộ cho cửa hàng, một bộ cho sản phẩm đóng gói bán ở siêu thị. Mỗi bộ màu cần được đặt cạnh văn bằng riêng, vì có khi bộ màu cho cửa hàng khớp mẫu đăng ký còn bộ màu bao bì thì không, hoặc ngược lại. Ghi rõ từng trường hợp vào bảng đối chiếu.
Đừng tự kết luận màu sắc che chắn được tới đâu chỉ từ một dòng trên văn bằng. Khi tranh chấp, việc đánh giá tương tự xét tổng thể nhãn, màu chỉ là một yếu tố. Ghi nhận thông tin, đặt câu hỏi, để chuyên gia đánh giá khi màu là phần giá trị lớn.
Cách tự đo độ lệch trong một buổi
Bạn không cần phần mềm chuyên dụng, chỉ cần mẫu nhãn từ bản ghi của Cục và ảnh chụp thực tế đủ rõ.
- Tải hoặc chụp mẫu nhãn từ bản ghi hiện hành trên cơ sở dữ liệu của Cục Sở hữu trí tuệ, không dùng file bên bán gửi.
- Thu thập ảnh logo ở mọi nơi đang xuất hiện: bao bì từng dòng sản phẩm, biển hiệu, đồng phục, trang bán hàng trực tuyến, ấn phẩm quảng cáo.
- Đặt từng ảnh cạnh mẫu nhãn, cùng kích thước. Liệt kê khác biệt theo bốn mục: phần chữ, phần hình, bố cục, màu.
- Xếp mỗi điểm sử dụng vào mức nhỏ, vừa hoặc lớn theo bảng ở trên.
- Hỏi bên bán lịch sử thay đổi logo: năm nào đổi, vì sao, có nộp đơn cho mẫu mới không.
- Tra trên cơ sở dữ liệu theo tên chủ đơn để xem có đơn nào cho logo mới đang chờ xử lý không.
Kết quả là một bảng ngắn: mỗi điểm sử dụng một dòng, kèm mức lệch. Nếu phần lớn rơi vào mức lớn, hãy coi như logo đang dùng chưa có văn bằng.
Thêm hoặc bớt chữ: hai kiểu lệch cần đọc riêng
Thêm khẩu hiệu, tên vùng. Logo hiện tại có thêm khẩu hiệu hoặc tên tỉnh bên dưới. Phần cốt lõi đã đăng ký vẫn còn nguyên. Rủi ro thường thấp hơn, nhưng khẩu hiệu mới không tự được bảo hộ; nếu bạn coi khẩu hiệu là tài sản, cần văn bằng riêng.
Bỏ phần chữ, giữ biểu tượng. Nhiều thương hiệu khi đã quen mặt thì chỉ in biểu tượng. Nếu văn bằng bảo hộ nhãn kết hợp chữ và hình, việc chỉ dùng phần hình có thể không được coi là dùng đúng nhãn đã đăng ký. Biểu tượng một mình cũng chưa chắc có bảo hộ riêng.
Bỏ biểu tượng, giữ chữ. Ngược lại, khi thương hiệu chuyển sang logo chữ tối giản, phần hình trong mẫu cũ không còn được dùng. Phần chữ vẫn có thể được che chắn nếu nó là yếu tố phân biệt chính, nhưng cần đánh giá.
Rút gọn tên. Tên dài bị rút thành tên ngắn hoặc viết tắt. Tên ngắn là một dấu hiệu khác, có thể đã có người khác đăng ký cho cùng ngành. Kiểm cả tên ngắn trên cơ sở dữ liệu trước khi coi nó là tài sản đi kèm.
Logo mới chưa đăng ký: khoảng trống người khác có thể chen vào
Khi logo đang dùng chưa có văn bằng, rủi ro không chỉ là "thiếu một tờ giấy". Trong khoảng trống đó, người khác có thể nộp đơn cho một dấu hiệu gần giống logo mới, nhất là phần biểu tượng nếu nó khác hẳn mẫu cũ. Ở Việt Nam, nguyên tắc chung là ai nộp đơn trước thì được xét trước, nên một đơn của người ngoài nộp sớm hơn có thể trở thành vật cản cho chính thương hiệu bạn vừa mua.
Bên bán vẫn có các đường phản đối dựa trên việc sử dụng trước hay quyền tác giả với hình vẽ, nhưng những đường đó tốn thời gian, cần chứng cứ, và kết quả không chắc. Với bên mua, điều quan trọng là biết khoảng trống này tồn tại bao lâu rồi: logo mới dùng càng lâu mà chưa nộp đơn, cửa sổ rủi ro càng dài.
Vì vậy, khi tra trên cơ sở dữ liệu theo tên chủ đơn, hãy tra thêm theo phần chữ và theo mã hình của logo mới, xem đã có đơn nào của người khác cho dấu hiệu tương tự trong cùng nhóm hay chưa. Một đơn lạ xuất hiện sau thời điểm logo mới được tung ra là tín hiệu đáng hỏi kỹ.
Nếu không thấy gì, khoảng trống vẫn còn đó cho tới khi có người nộp đơn cho logo mới. Bên mua thường yêu cầu việc nộp đơn diễn ra càng sớm càng tốt, lý tưởng là trước ngày chốt, để ngày nộp đơn được ghi nhận sớm nhất có thể.
Câu hỏi nên đặt cho bên bán
Các câu hỏi dưới đây nên được hỏi bằng văn bản và nhận câu trả lời bằng văn bản, để sau này có căn cứ nếu thông tin không đúng:
- Logo đang dùng đã được nộp đơn chưa, nếu có thì số đơn và tình trạng hiện tại là gì.
- Mẫu nhãn trên văn bằng còn được dùng ở đâu, từ khi nào thì ngừng dùng.
- Bên bán có giữ bản thiết kế gốc của logo mới không, ai là người thiết kế, quyền tác giả với bản thiết kế thuộc về ai.
- Có nhận được thư cảnh báo hay khiếu nại nào liên quan đến logo mới không.
- Bên bán có sẵn sàng nộp đơn cho logo mới trước ngày chốt và chuyển đơn đó cùng thương vụ không.
- Có văn bằng nào khác cho các biến thể logo, màu sắc, phiên bản rút gọn không.
Câu hỏi về quyền tác giả thường bị quên: logo do một nhà thiết kế tự do vẽ mà không có thoả thuận chuyển quyền có thể kéo theo tranh chấp về tác phẩm, độc lập với chuyện nhãn hiệu.
Câu hỏi thường gặp
Logo khác một chút so với mẫu trên văn bằng thì có còn được bảo hộ không?
Khác biệt nhỏ như nét chữ, khoảng cách, sắc độ màu thường vẫn được coi là dùng nhãn đã đăng ký. Khác biệt lớn như đổi biểu tượng hay bỏ phần chữ thì logo mới có thể cần văn bằng riêng.
Văn bằng đen trắng có bảo hộ logo màu không?
Cách hiểu phổ biến là mẫu đen trắng không giới hạn màu khi sử dụng, nên logo màu vẫn nằm trong phạm vi nếu các yếu tố khác giữ nguyên. Khi màu là giá trị cốt lõi của thương hiệu, nên hỏi chuyên gia đánh giá cụ thể.
Bên bán nói logo mới đang chờ cấp văn bằng thì bên mua nên làm gì?
Xin số đơn, tự tra tình trạng trên cơ sở dữ liệu của Cục, và đưa đơn đó vào danh sách tài sản chuyển giao. Cân nhắc gắn một phần thanh toán với kết quả thẩm định đơn, vì đơn có thể bị từ chối.
Logo cũ không còn dùng nữa có ảnh hưởng gì tới văn bằng?
Văn bằng cho mẫu không còn được dùng trong thời gian dài có nguy cơ bị người khác yêu cầu chấm dứt hiệu lực do không sử dụng. Đây là rủi ro cần đánh giá riêng, đặc biệt nếu đó là văn bằng duy nhất.
Có cần kiểm quyền tác giả của logo khi mua thương hiệu không?
Nên kiểm. Logo là tác phẩm mỹ thuật ứng dụng, quyền tác giả có thể thuộc người thiết kế nếu không có thoả thuận chuyển giao. Hỏi bên bán hợp đồng thiết kế hoặc văn bản xác nhận chuyển quyền.