Quyền nhãn hiệu mang tính lãnh thổ: văn bằng do Cục Sở hữu trí tuệ cấp chỉ có giá trị trong lãnh thổ Việt Nam. Nếu thương hiệu bạn định mua đang bán hoặc sắp bán ra nước khác, phần thị trường đó chỉ có bảo hộ khi có đăng ký tại chính nước ấy.
Người mua thương hiệu có kênh xuất khẩu, bán qua sàn thương mại điện tử xuyên biên giới hay có đối tác phân phối ở nước láng giềng thường định giá theo cả doanh thu nước ngoài. Bài này giúp bạn kiểm xem doanh thu ấy có được che chắn bởi bất kỳ đăng ký nào không, và khoảng trống lãnh thổ ảnh hưởng ra sao tới thứ bạn mua. Các ví dụ là ví dụ giả định.
Nguyên tắc lãnh thổ hiểu thế nào cho đúng
Mỗi quốc gia hoặc khu vực có hệ thống đăng ký nhãn hiệu riêng, xét đơn theo luật riêng. Văn bằng ở nước này không ràng buộc cơ quan hay toà án nước khác. Vì vậy một thương hiệu nổi tiếng ở Việt Nam vẫn có thể bị người khác đăng ký trước ở một thị trường xuất khẩu, và khi đó chính chủ thương hiệu lại là người gặp vướng.
Có hai đường chính để có bảo hộ ở nước ngoài: nộp đơn trực tiếp vào từng nước, hoặc nộp đơn quốc tế theo hệ thống Madrid, chỉ định các nước thành viên muốn được bảo hộ. Việt Nam là thành viên hệ thống Madrid. Dù qua đường nào, kết quả cuối cùng vẫn là quyền tại từng nước được chỉ định, mỗi nước có thể chấp nhận hay từ chối riêng.
Một số khu vực có hệ thống đăng ký chung, ví dụ nhãn hiệu của Liên minh châu Âu có hiệu lực trong toàn khối. Nhưng ở ASEAN chưa có văn bằng chung kiểu đó; mỗi nước vẫn cấp riêng.
Với bên mua, nguyên tắc lãnh thổ có nghĩa: lập danh sách thị trường trước, rồi kiểm đăng ký theo từng thị trường. Không có đường tắt nào để một văn bằng duy nhất phủ mọi nơi thương hiệu đang có mặt.
Lập bản đồ thị trường của thương hiệu sắp mua
Trước khi kiểm đăng ký, bạn cần biết thương hiệu đang có mặt ở đâu. Bên bán thường không tự liệt kê đầy đủ.
- Xin bên bán số liệu doanh thu theo thị trường trong hai đến ba năm gần nhất, tách bán trong nước, xuất khẩu chính ngạch, bán qua sàn xuyên biên giới.
- Liệt kê các nước có nhà phân phối, đại lý, cửa hàng nhượng quyền hoặc khách hàng thường xuyên.
- Liệt kê các nước bên bán từng chào hàng, tham gia hội chợ, quảng cáo nhắm tới.
- Hỏi kế hoạch mở rộng bên bán đang dở dang: thị trường nào đang đàm phán, đã ký thư ý định.
- Ghi thêm thị trường bạn định đưa thương hiệu vào sau khi mua.
- Xếp các thị trường theo tỷ trọng doanh thu hiện tại và mức quan trọng trong kế hoạch của bạn.
Bản đồ này là khung để kiểm đăng ký. Thị trường nào có doanh thu hoặc nằm trong kế hoạch mà chưa có đăng ký là khoảng trống cần được phản ánh vào thương vụ.
Bảng kiểm đăng ký theo thị trường
Ví dụ giả định một thương hiệu đồ khô đặc sản có bán ra ba thị trường. Bảng cho thấy cách ghi chép khi kiểm.
| Thị trường | Tỷ trọng doanh thu (giả định) | Tình trạng đăng ký | Ghi chú cho bên mua |
|---|---|---|---|
| Việt Nam | 60% | Có văn bằng, danh mục phủ sản phẩm chính | Kiểm tiếp danh mục và mẫu nhãn |
| Một nước láng giềng | 20% | Chưa có đơn | Khoảng trống; kiểm xem có ai đã đăng ký tên tương tự chưa |
| Một thị trường xa | 15% | Đơn quốc tế chỉ định nước này, đang chờ | Chưa có quyền chắc; theo dõi kết quả |
| Bán lẻ qua sàn xuyên biên giới | 5% | Tuỳ nước của người mua | Phân tán, xét theo nước có lượng đơn lớn |
Kết quả trong ví dụ: chỉ khoảng 60 phần trăm doanh thu chắc chắn đi kèm quyền nhãn hiệu. Phần còn lại có rủi ro khác nhau, cần định giá khác nhau.
Khi tra đăng ký ở nước ngoài, có thể dùng các cơ sở dữ liệu quốc tế công khai làm bước sơ bộ, nhưng kết luận nên dựa vào bản ghi của cơ quan nước đó hoặc ý kiến người làm nghề tại chỗ.
Những rủi ro lãnh thổ hay gặp
Bị người khác đăng ký trước ở nước ngoài. Nhà phân phối, đối tác cũ hoặc người lạ đã nộp đơn cho đúng tên ở thị trường xuất khẩu. Bên bán có thể chưa biết. Khi đó thương hiệu bạn mua có thể không được bán vào nước ấy dưới tên cũ cho tới khi giải quyết xong.
Đăng ký ở nước ngoài đứng tên người khác. Đăng ký có tồn tại nhưng đứng tên nhà phân phối hoặc công ty con ở nước đó, không phải bên bán. Bên mua phải kiểm ai là chủ thật và họ có chịu chuyển giao không.
Danh mục ở nước ngoài khác danh mục ở Việt Nam. Đơn nước ngoài có thể được nộp cho ít mặt hàng hơn, hoặc bị thu hẹp khi thẩm định ở nước đó. Phải đối chiếu danh mục từng nước, không suy từ văn bằng Việt Nam.
Đơn quốc tế phụ thuộc đơn gốc. Trong một khoảng thời gian sau khi đăng ký quốc tế theo hệ thống Madrid, đăng ký quốc tế còn phụ thuộc vào đơn hoặc văn bằng gốc ở nước xuất xứ. Nếu văn bằng gốc gặp vấn đề trong thời gian đó, các chỉ định nước ngoài có thể bị ảnh hưởng theo.
Tên phiên âm, dịch nghĩa ở thị trường mới. Ở một số thị trường, người tiêu dùng gọi thương hiệu bằng tên phiên âm hoặc dịch sang chữ viết địa phương. Phiên bản đó cũng có thể cần được đăng ký riêng.
Mua thương hiệu nước ngoài về Việt Nam: kiểm chiều ngược lại
Có những thương vụ đi theo chiều ngược: bạn mua lại quyền với một thương hiệu đang bán ở nước ngoài để đưa về Việt Nam. Lúc này câu hỏi đầu tiên là thương hiệu đó đã được bảo hộ tại Việt Nam chưa, qua đơn trực tiếp hay qua chỉ định Việt Nam trong đơn quốc tế.
Nếu chưa, có hai nguy cơ. Thứ nhất, một người khác ở Việt Nam đã nộp đơn cho tên đó, có khi chính là người nhập khẩu hàng trước đây. Thứ hai, ngay cả khi chưa ai nộp, thương hiệu bạn mua về chưa có bảo hộ ở thị trường bạn định khai thác, và bạn sẽ phải tự nộp đơn sau khi nhận chuyển nhượng, chịu rủi ro thẩm định.
Nếu đã có bảo hộ qua chỉ định Việt Nam trong đơn quốc tế, cần xác nhận chỉ định đó đã được Việt Nam chấp nhận chưa, cho những mặt hàng nào. Việc chuyển nhượng đăng ký quốc tế cũng có thủ tục ghi nhận riêng, khác với văn bằng cấp trực tiếp.
Chiều nào thì nguyên tắc vẫn một: kiểm ở chính nơi bạn định bán, đừng suy từ nước khác.
Khi nào cần người làm nghề và cách đưa khoảng trống vào thương vụ
Khoảng trống lãnh thổ hiếm khi tự kiểm được đến nơi đến chốn. Mỗi nước có ngôn ngữ, cơ sở dữ liệu, thủ tục riêng, và việc đánh giá một đăng ký có ảnh hưởng tới thương hiệu hay không phụ thuộc luật nước đó. Với thương vụ có doanh thu xuất khẩu đáng kể, nên có luật sư hoặc đại diện sở hữu công nghiệp làm việc với người làm nghề ở từng thị trường chính.
Nếu bạn chưa rõ khoảng trống nào cần ưu tiên, có thể mang bảng thị trường và tình trạng đăng ký đi hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết thị trường nào nên được làm rõ trước khi ký, thị trường nào chấp nhận để sau.
Trong đàm phán, các hướng thường được dùng là: yêu cầu bên bán nộp đơn ở các thị trường chính trước ngày chốt và chuyển đơn đó cùng thương vụ; tách giá theo thị trường đã có và chưa có bảo hộ; yêu cầu bên bán cam đoan không biết về đăng ký của người khác ở các thị trường đang bán. Không hướng nào loại bỏ hẳn rủi ro, nhưng chúng biến rủi ro thành điều khoản có thể thương lượng.
Thủ tục nộp đơn ra nước ngoài là phần việc chi tiết hơn, có chuyên trang riêng; ở góc bên mua, điều cần nhất là biết rõ lãnh thổ nào bạn thật sự đang mua.
Câu hỏi về lãnh thổ nên đặt cho bên bán
Những câu hỏi dưới đây nên được hỏi bằng văn bản ngay ở vòng thẩm định đầu, vì câu trả lời có thể làm thay đổi cả giá lẫn cấu trúc thương vụ:
- Thương hiệu đã nộp đơn hoặc có đăng ký ở những nước nào, đứng tên ai, qua đường nộp trực tiếp hay đơn quốc tế.
- Có thị trường nào bên bán đã bán hàng nhưng chưa nộp đơn không, vì sao chưa nộp.
- Có từng nhận được thông tin về việc người khác đăng ký tên tương tự ở nước ngoài không, đã xử lý thế nào.
- Hợp đồng với nhà phân phối nước ngoài có điều khoản nào về việc đăng ký nhãn hiệu tại nước họ không, ai được đứng tên.
- Bao bì, tài liệu tiếp thị ở thị trường nước ngoài dùng phiên bản tên nào, có phiên âm hay dịch sang chữ địa phương không.
- Có đơn nào ở nước ngoài đang bị phản đối, bị từ chối tạm thời hoặc đang chờ trả lời không.
Câu trả lời "chưa từng tìm hiểu" là câu trả lời thường gặp và không đáng trách, nhưng nó có nghĩa phần việc kiểm ở nước ngoài sẽ do phía bạn gánh. Hãy tính thời gian và chi phí của phần việc đó vào kế hoạch thương vụ.
Với nhà phân phối nước ngoài, hỏi thẳng họ có đăng ký gì liên quan đến tên thương hiệu không. Nhiều trường hợp nhà phân phối đăng ký với thiện ý để chặn hàng nhái tại chỗ, nhưng sau đó lại trở thành điểm nghẽn khi thương hiệu đổi chủ.
Câu hỏi thường gặp
Văn bằng nhãn hiệu Việt Nam có bảo hộ ở nước ngoài không?
Không. Quyền nhãn hiệu mang tính lãnh thổ, văn bằng do Cục Sở hữu trí tuệ cấp chỉ có giá trị tại Việt Nam. Muốn có quyền ở nước khác phải đăng ký tại nước đó hoặc qua đơn quốc tế chỉ định nước đó.
Đơn quốc tế theo hệ thống Madrid có phải là văn bằng toàn cầu không?
Không. Đơn quốc tế là một cách nộp gọn, nhưng mỗi nước được chỉ định vẫn xét và chấp nhận hay từ chối riêng. Bên mua phải kiểm tình trạng ở từng nước, không coi đơn quốc tế là bảo hộ chung.
Thương hiệu đang bán qua sàn xuyên biên giới thì cần kiểm đăng ký ở đâu?
Kiểm ở các nước có lượng đơn hàng lớn hoặc nước bạn định đẩy mạnh. Bán lẻ phân tán nhiều nước thì khó đăng ký hết; ưu tiên theo doanh thu và kế hoạch.
Nếu tên thương hiệu đã bị người khác đăng ký ở nước ngoài thì sao?
Thương hiệu có thể không bán được vào nước đó dưới tên cũ cho tới khi giải quyết. Hướng xử lý tuỳ luật nước đó, có thể là phản đối, yêu cầu huỷ, thương lượng mua lại hoặc đổi tên tại thị trường ấy.
Đăng ký ở nước ngoài đứng tên nhà phân phối thì bên mua làm gì?
Kiểm ai là chủ thật và có hợp đồng nào ràng buộc việc chuyển giao không. Thường bên mua yêu cầu bên bán thu xếp để nhà phân phối chuyển đăng ký về đúng chủ trước khi chốt, hoặc tách phần giá tương ứng.
Mua thương hiệu nước ngoài về Việt Nam cần kiểm gì đầu tiên?
Kiểm thương hiệu đã được bảo hộ tại Việt Nam chưa, qua đơn trực tiếp hay chỉ định Việt Nam trong đơn quốc tế, cho những mặt hàng nào, và có ai ở Việt Nam đã nộp đơn cho tên tương tự chưa.