Quyền sở hữu trí tuệ, trong đó có nhãn hiệu, là quyền tài sản và có thể được dùng làm tài sản bảo đảm cho khoản vay; nếu nhãn hiệu bạn định mua đang thế chấp, bên bán nhìn chung không được tự ý bán khi bên nhận thế chấp chưa đồng ý. Bên mua cần kiểm điều này trước khi trả tiền, và nếu có, phải sắp xếp giải chấp sao cho tiền của mình không trôi vào khoản nợ mà tài sản vẫn chưa sạch.
Bài dành cho người mua thương hiệu, mua công ty có thương hiệu hoặc nhà đầu tư góp vốn để nhận nhãn hiệu. Bài không đi vào thủ tục tín dụng hay cách định giá nhãn hiệu để vay; trọng tâm là phát hiện gánh nặng bảo đảm và xử lý nó trong thương vụ.
Nhãn hiệu bị thế chấp trong những tình huống nào
Doanh nghiệp vừa và nhỏ ít khi dùng nhãn hiệu làm tài sản bảo đảm duy nhất, nhưng nhãn hiệu xuất hiện trong gói tài sản bảo đảm nhiều hơn người ta nghĩ. Ngân hàng hoặc bên cho vay có thể yêu cầu thế chấp "toàn bộ tài sản hình thành từ hoạt động kinh doanh", trong đó có quyền sở hữu trí tuệ. Một khoản vay từ nhà đầu tư cá nhân cũng có thể kèm thoả thuận thế chấp nhãn hiệu.
Nhãn hiệu cũng có thể đang bảo đảm cho nghĩa vụ của người khác: công ty mẹ, công ty liên quan, hoặc khoản vay cá nhân của người sáng lập. Trường hợp này khó phát hiện nhất, vì sổ sách của chính công ty đứng tên nhãn có thể không ghi khoản nợ nào.
Bên cạnh thế chấp chính thức, hợp đồng tín dụng của bên bán có thể có điều khoản hạn chế: cam kết không bán, không chuyển nhượng tài sản quan trọng khi chưa được bên cho vay đồng ý. Điều khoản kiểu này không làm nhãn hiệu thành tài sản bảo đảm, nhưng bán mà vi phạm có thể khiến khoản vay bị thu hồi trước hạn, kéo công ty bên bán vào khó khăn, và nếu bạn đang mua cả công ty thì gánh nặng đó là của bạn.
Kiểm ở đâu: đăng ký bảo đảm, văn bằng và hợp đồng
Không có một chỗ duy nhất cho biết mọi gánh nặng bảo đảm. Bạn nên ghép ba nguồn:
| Nguồn | Cho biết gì | Giới hạn |
|---|---|---|
| Hệ thống đăng ký giao dịch bảo đảm do cơ quan thuộc Bộ Tư pháp quản lý | Biện pháp bảo đảm đã đăng ký với bên bảo đảm là bên bán hoặc người đứng tên nhãn; có tra cứu trực tuyến | Chỉ thấy những gì đã đăng ký; tra theo thông tin bên bảo đảm nên cần đúng tên, mã số |
| Văn bằng và hồ sơ tại Cục Sở hữu trí tuệ | Chủ đứng tên, các thay đổi đã ghi nhận | Thông thường không phải nơi thể hiện đầy đủ biện pháp bảo đảm |
| Hợp đồng tín dụng, hợp đồng thế chấp của bên bán | Toàn bộ nghĩa vụ, tài sản bảo đảm, điều khoản hạn chế chuyển nhượng | Phụ thuộc vào việc bên bán đưa đủ |
| Báo cáo tài chính và thuyết minh | Khoản vay, tài sản đem thế chấp nếu được thuyết minh | Doanh nghiệp nhỏ thường thuyết minh sơ sài |
| Xác nhận của bên cho vay | Tình trạng khoản vay, tài sản đang bảo đảm, điều kiện giải chấp | Cần bên bán đề nghị, bên cho vay mới cung cấp |
Đăng ký biện pháp bảo đảm giúp nó có hiệu lực đối kháng với người thứ ba; vì vậy kết quả tra là nguồn quan trọng. Nhưng không thấy trên hệ thống không có nghĩa là không có thoả thuận thế chấp giữa bên bán và bên cho vay, nên vẫn cần cam đoan và xác nhận.
Câu hỏi gửi bên bán bằng văn bản
Các câu hỏi nên bao quát cả bên bán, người sáng lập và các công ty liên quan, vì nhãn hiệu có thể bảo đảm cho nghĩa vụ của người khác:
- Nhãn hiệu, đơn đăng ký hoặc bất kỳ quyền sở hữu trí tuệ nào trong thương vụ có đang được dùng làm tài sản bảo đảm, dù đã đăng ký hay chưa đăng ký, không.
- Có hợp đồng tín dụng, hợp đồng vay nào có điều khoản hạn chế bán, chuyển nhượng hoặc cấp li-xăng nhãn hiệu không.
- Nhãn hiệu có đang bảo đảm cho nghĩa vụ của bên thứ ba, kể cả người sáng lập hay công ty liên quan, không.
- Có khoản nợ nào đang quá hạn, đang được cơ cấu lại hoặc bên cho vay đã gửi thông báo xử lý tài sản bảo đảm không.
- Bản gốc văn bằng hiện đang do ai giữ.
Câu cuối nghe nhỏ nhưng hữu ích: nếu bên bán không giữ bản gốc văn bằng và nói nó "đang để ở ngân hàng", đó là manh mối rõ về thế chấp.
Giải chấp mà không mất tiền: trình tự thường gặp
Nếu phát hiện nhãn hiệu đang thế chấp, thương vụ vẫn có thể đi tiếp. Điểm mấu chốt là tiền của bạn phải dùng để giải chấp, và việc giải chấp phải được xác nhận trước khi tài sản chuyển sang bạn. Một trình tự hay được cân nhắc:
- Bên bán đề nghị bên cho vay xác nhận bằng văn bản số dư nợ, tài sản bảo đảm và điều kiện để giải chấp riêng nhãn hiệu.
- Ba bên thống nhất cơ chế thanh toán: một phần tiền mua được chuyển thẳng cho bên cho vay để tất toán hoặc giảm nợ tương ứng, thay vì chuyển cho bên bán.
- Bên cho vay cam kết giải chấp và xoá đăng ký biện pháp bảo đảm trong một thời hạn sau khi nhận tiền.
- Kiểm lại trên hệ thống đăng ký sau khi xoá đăng ký, lưu kết quả tra.
- Tiến hành chuyển nhượng và nộp hồ sơ ghi nhận tại Cục khi tài sản đã sạch gánh nặng.
Thứ tự cụ thể, cách dùng tài khoản phong toả hay bên trung gian giữ tiền, cần được luật sư và bộ phận pháp chế của bên cho vay cùng thống nhất. Không trả toàn bộ tiền cho bên bán với lời hứa "nhận tiền xong sẽ trả ngân hàng".
Khi khoản vay của bên bán đang có vấn đề
Trường hợp đáng lo nhất là khoản vay có nhãn hiệu làm tài sản bảo đảm đang quá hạn hoặc bên cho vay đã bắt đầu thủ tục xử lý tài sản. Lúc này, ngoài bên bán, còn một chủ thể khác có quyền quyết định số phận của nhãn hiệu, và quyền đó có thể mạnh hơn mọi thoả thuận bạn ký với bên bán.
Dấu hiệu nhận ra: bên bán cần tiền gấp và muốn nhận phần lớn giá trị ngay; bên bán đề nghị chuyển tiền vào tài khoản cá nhân hoặc tài khoản của một công ty khác; báo cáo tài chính có khoản vay ngắn hạn lớn sắp đáo hạn; bên cho vay đã gửi thông báo yêu cầu trả nợ trước hạn. Mỗi dấu hiệu riêng lẻ có thể có lời giải thích, nhưng gộp lại thì cần thận trọng.
Nếu khoản vay đang có vấn đề, việc làm việc trực tiếp với bên cho vay gần như bắt buộc. Một số bên cho vay sẵn sàng phối hợp vì thương vụ mua bán giúp họ thu hồi nợ nhanh hơn xử lý tài sản. Nhưng bạn cần biết rằng họ ưu tiên thu nợ của họ, không ưu tiên bảo vệ bạn; điều kiện họ đưa ra phải được luật sư của bạn đọc kỹ.
Mua riêng thương hiệu và mua cả công ty: gánh nặng khác nhau
Nếu bạn chỉ mua nhãn hiệu, mục tiêu là nhận tài sản sạch: không còn biện pháp bảo đảm, không còn bên nào có quyền xử lý nó. Khoản vay vẫn là của bên bán; bạn chỉ cần bảo đảm phần liên quan tới nhãn hiệu được giải toả hoàn toàn trước khi trả tiền và trước khi chuyển nhượng được ghi nhận.
Nếu bạn mua cổ phần hoặc phần vốn góp của công ty sở hữu nhãn hiệu, bức tranh khác hẳn. Khoản vay, tài sản bảo đảm và mọi điều khoản trong hợp đồng tín dụng ở lại với công ty, và công ty giờ là của bạn. Thẩm định lúc này phải bao gồm toàn bộ nghĩa vụ tín dụng, không chỉ phần gắn với nhãn hiệu, và giá mua phải phản ánh khoản nợ đó.
Ví dụ giả định: nhà đầu tư mua phần lớn vốn của một công ty nước giải khát ở Nghệ An vì thương hiệu mạnh. Sau ngày chốt mới phát hiện công ty đã thế chấp toàn bộ tài sản, kể cả nhãn hiệu, để bảo đảm khoản vay của một công ty khác do người sáng lập nắm giữ. Khoản bảo đảm hợp lệ, và nhà đầu tư phải thương lượng với bên cho vay từ thế yếu.
Những bẫy hay gặp
Giải chấp một phần không bao gồm nhãn hiệu. Bên bán trả bớt nợ và ngân hàng giải chấp một tài sản khác, còn nhãn hiệu vẫn nằm trong gói bảo đảm. Văn bản giải chấp phải nêu đích danh nhãn hiệu và văn bằng.
Thế chấp tài sản hình thành trong tương lai. Hợp đồng thế chấp ghi chung chung "toàn bộ quyền sở hữu trí tuệ hiện có và hình thành trong tương lai". Đơn nhãn hiệu mới nộp cũng có thể nằm trong phạm vi đó.
Bảo đảm cho nghĩa vụ của người khác. Khoản vay không nằm trong sổ sách của bên bán nên không ai nhắc tới. Chỉ có câu hỏi trực tiếp và tra theo tên bên bảo đảm mới lộ ra.
Tin vào bản sao văn bằng sạch sẽ. Văn bằng không phản ánh việc thế chấp, nên một bản sao văn bằng đẹp không nói gì về gánh nặng bảo đảm. Kết quả tra trên hệ thống đăng ký giao dịch bảo đảm, ghi ngày tra gần ngày ký, mới là chứng cứ nên kèm vào hồ sơ thương vụ.
Mua cả công ty nhưng bỏ qua điều khoản hạn chế. Thương vụ mua cổ phần làm đổi chủ sở hữu công ty; một số hợp đồng tín dụng coi việc đổi chủ là sự kiện vi phạm. Cần đọc điều khoản về thay đổi quyền kiểm soát.
Câu hỏi thường gặp
Nhãn hiệu có được dùng để thế chấp vay ngân hàng không?
Có thể. Quyền sở hữu trí tuệ là quyền tài sản và có thể được dùng làm tài sản bảo đảm nếu bên cho vay chấp nhận. Trên thực tế, nhãn hiệu thường nằm trong một gói tài sản bảo đảm chung của doanh nghiệp.
Bên bán có được bán nhãn hiệu đang thế chấp không?
Theo nguyên tắc chung của Bộ luật Dân sự, bên thế chấp không được bán tài sản thế chấp nếu không có sự đồng ý của bên nhận thế chấp, trừ một số trường hợp luật định. Bạn nên yêu cầu văn bản đồng ý hoặc giải chấp trước khi chuyển tiền.
Tra hệ thống đăng ký giao dịch bảo đảm không thấy gì thì có yên tâm không?
Chưa hoàn toàn. Hệ thống chỉ thể hiện những biện pháp đã đăng ký. Vẫn có thể có thoả thuận thế chấp chưa đăng ký hoặc điều khoản hạn chế trong hợp đồng tín dụng, nên cần cam đoan của bên bán và xác nhận của bên cho vay.
Có nên trả tiền cho bên bán rồi để họ tự đi giải chấp không?
Không nên. Cách an toàn là dùng tiền mua để tất toán trực tiếp với bên cho vay theo cơ chế ba bên, có cam kết giải chấp và xoá đăng ký, rồi mới hoàn tất chuyển nhượng.
Mua cổ phần công ty có nhãn hiệu đang thế chấp thì rủi ro gì?
Bạn thừa hưởng cả khoản vay lẫn tài sản bảo đảm. Ngoài ra, việc đổi chủ công ty có thể bị hợp đồng tín dụng coi là vi phạm, dẫn đến thu hồi nợ trước hạn. Cần đọc hợp đồng tín dụng và làm việc với bên cho vay trước ngày chốt.