Khi một nhãn hiệu đã được cấp li-xăng, tức là chủ nhãn đã cho phép bên khác sử dụng theo hợp đồng, thì người mua nhãn hiệu thường phải tính tới việc các hợp đồng đó tiếp tục ràng buộc tài sản sau khi đổi chủ. Một li-xăng độc quyền ở một tỉnh có thể khiến bạn không tự mở cửa hàng ở tỉnh đó; một li-xăng dài hạn với phí thấp có thể khiến phần thu nhập bạn kỳ vọng từ nhãn hiệu nhỏ hơn nhiều.
Bài viết từ góc bên mua: lập danh mục các li-xăng đang có, đọc những điều khoản quyết định giá trị, và đưa kết quả vào thương vụ. Thủ tục đăng ký hợp đồng li-xăng tại Cục, cách chọn loại li-xăng khi chính bạn đi cấp, hay việc dùng nhãn sau khi hết hợp đồng là những chủ đề thuộc chỗ khác; ở đây chỉ nhắc khi cần cho người mua.
Vì sao li-xăng là gánh nặng đi theo tài sản
Người mua thường hình dung nhãn hiệu như một món đồ: mua xong là toàn quyền dùng. Thực tế, nhãn hiệu có thể đã được chủ cũ "cho thuê" một phần. Bên nhận li-xăng đã đầu tư cửa hàng, bao bì, quảng cáo dựa trên hợp đồng, và họ có lý do chính đáng để giữ quyền của mình khi chủ nhãn đổi.
Pháp luật không có một câu trả lời đơn giản kiểu "đổi chủ thì li-xăng tự chấm dứt". Hợp đồng li-xăng thường có điều khoản về việc chuyển nhượng quyền, và cách hai bên xử lý trong thực tế còn tuỳ nội dung hợp đồng, việc hợp đồng đã đăng ký hay chưa, và thoả thuận giữa bạn với bên bán. Vì vậy cách an toàn là coi mọi li-xăng đang chạy là sẽ tiếp tục, trừ khi có văn bản rõ ràng nói khác.
Theo Luật Sở hữu trí tuệ hiện hành, hợp đồng sử dụng nhãn hiệu có hiệu lực theo thoả thuận giữa các bên, nhưng chỉ có giá trị pháp lý với bên thứ ba khi đã được đăng ký tại Cục Sở hữu trí tuệ. Khi thẩm định, bạn nên đối chiếu bản hợp nhất mới nhất của luật. Điểm cần nhớ cho người mua: hợp đồng chưa đăng ký không có nghĩa là không tồn tại, nó vẫn ràng buộc bên bán và có thể là nguồn tranh chấp.
Ví dụ giả định: một người mua thương hiệu cà phê rang xay ở Đắk Lắk dự định mở chuỗi ở miền Trung, rồi mới biết chủ cũ đã cấp li-xăng độc quyền cho một doanh nghiệp ở Đà Nẵng trong mười năm. Kế hoạch mở rộng phải đổi, và giá trị thật của thương hiệu thấp hơn bên bán trình bày.
Lập danh mục li-xăng: xin bên bán những gì
Bước đầu tiên là có một danh sách đầy đủ. Bạn nên yêu cầu bên bán lập bảng và cam đoan bảng đó là đầy đủ:
- Tên bên nhận li-xăng, ngày ký, thời hạn, có tự gia hạn không.
- Loại li-xăng: độc quyền, không độc quyền, có cho phép cấp lại cho bên thứ ba (li-xăng thứ cấp) hay không.
- Phạm vi: nhãn nào (chữ, logo, phiên bản nào), hàng hoá và dịch vụ nào, lãnh thổ nào, kênh bán nào.
- Phí sử dụng và cách tính, đã thanh toán tới đâu, còn nợ không.
- Hợp đồng đã đăng ký tại Cục chưa; nếu có, xin bản ghi nhận.
- Các li-xăng thứ cấp mà bên nhận đã cấp tiếp cho người khác, nếu hợp đồng cho phép.
- Những tranh chấp, vi phạm, thông báo chấm dứt đã hoặc đang có với từng bên nhận.
- Các hợp đồng có tên gọi khác nhưng thực chất là cho phép dùng nhãn: hợp đồng hợp tác, đại lý, gia công, nhượng quyền.
Mục cuối hay bị bỏ sót nhất. Một hợp đồng đại lý có điều khoản "được sử dụng nhãn hiệu trên biển hiệu và tài liệu quảng cáo" về bản chất cũng là một sự cho phép dùng nhãn và có thể ràng buộc chủ mới.
Năm điều khoản quyết định giá trị
Đọc từng hợp đồng, bên mua nên tập trung vào những điều khoản ảnh hưởng trực tiếp tới việc khai thác thương hiệu sau khi mua:
| Điều khoản | Vì sao quan trọng với bên mua | Câu hỏi nên đặt |
|---|---|---|
| Độc quyền | Li-xăng độc quyền thường không cho chủ nhãn cấp cho người khác trong phạm vi đó, và chủ nhãn chỉ tự dùng được nếu bên nhận đồng ý | Phạm vi độc quyền rộng tới đâu, có trùng với kế hoạch của bạn không |
| Lãnh thổ và kênh | Quyết định nơi bạn tự kinh doanh được | Có tỉnh, kênh bán online nào đã giao cho người khác không |
| Thời hạn và gia hạn | Gánh nặng kéo dài bao lâu | Có điều khoản tự gia hạn, quyền ưu tiên gia hạn của bên nhận không |
| Chuyển nhượng, đổi chủ | Đổi chủ nhãn có làm phát sinh quyền chấm dứt, quyền đồng ý của bên nhận không | Bên nhận có phải được thông báo, có quyền phản đối không |
| Chấm dứt | Cách thoát khỏi hợp đồng nếu bạn muốn | Điều kiện chấm dứt, thời gian báo trước, nghĩa vụ bồi thường |
Ngoài năm điều khoản này, nên đọc kỹ điều khoản kiểm soát chất lượng. Nếu hợp đồng cũ cho bên nhận tự do sản xuất mà chủ nhãn không kiểm soát, bạn sẽ thừa hưởng một thị trường nơi chất lượng sản phẩm mang tên mình không đồng đều.
Những dấu hiệu li-xăng đang có vấn đề
Phí li-xăng thấp bất thường hoặc không thu. Có thể li-xăng được cấp cho người thân, công ty liên quan hoặc đối tác cũ. Khi bạn thay chủ, bên nhận sẽ không muốn trả phí cao hơn, và hợp đồng có thể không cho bạn đổi.
Bên nhận đang dùng vượt phạm vi. Hợp đồng cho dùng ở một tỉnh nhưng thực tế bên nhận bán toàn quốc trên sàn. Đây vừa là vi phạm hợp đồng, vừa là tranh chấp tiềm ẩn mà bạn phải xử lý sau khi mua.
Bên nhận đã tự nộp đơn nhãn gần giống. Tra cơ sở dữ liệu theo tên bên nhận li-xăng có khi phát hiện họ đã nộp đơn cho một biến thể của nhãn. Đây là dấu hiệu họ đang chuẩn bị tách ra.
Thanh toán chậm kéo dài. Bên nhận nợ phí nhiều kỳ mà bên bán không xử lý, có thể vì quan hệ đã căng hoặc vì bên bán không muốn gây chuyện trước khi bán.
Hợp đồng chỉ có bản chụp, không có bản ký đủ. Bạn không chắc nội dung nào là bản cuối cùng hai bên đã ký. Nên xin đối chiếu bản gốc.
Đưa kết quả vào thương vụ
Sau khi có danh mục và đánh giá từng hợp đồng, việc tiếp theo là quyết định xử lý thế nào trước và sau ngày chốt. Thứ tự thường gặp:
- Xếp loại từng li-xăng thành ba nhóm: giữ nguyên, cần sửa đổi, cần chấm dứt trước khi mua.
- Với nhóm cần chấm dứt, yêu cầu bên bán làm việc với bên nhận và hoàn tất trước ngày chốt, kèm văn bản thanh lý và cam kết ngừng dùng có thời hạn chuyển đổi rõ.
- Với nhóm cần sửa đổi, ví dụ thu hẹp độc quyền hay cập nhật điều khoản chuyển nhượng, đàm phán ba bên có sự tham gia của bạn.
- Với nhóm giữ nguyên, chuẩn bị văn bản thông báo đổi chủ, thống nhất ai nhận phí từ kỳ nào.
- Ghi vào hợp đồng mua danh mục li-xăng đính kèm làm phụ lục, cam đoan danh mục là đầy đủ, và trách nhiệm của bên bán nếu xuất hiện li-xăng ngoài danh mục.
Thủ tục ghi nhận chuyển nhượng nhãn hiệu và việc cập nhật các hợp đồng li-xăng đã đăng ký tại Cục là phần việc hồ sơ riêng; người làm nghề sở hữu công nghiệp sẽ hướng dẫn thứ tự nộp phù hợp.
Li-xăng thứ cấp và li-xăng trong nội bộ nhóm công ty
Hai loại li-xăng hay bị bỏ qua khi lập danh mục là li-xăng thứ cấp và li-xăng nội bộ. Li-xăng thứ cấp là khi bên nhận li-xăng được phép cấp tiếp quyền dùng cho người khác; theo nguyên tắc chung của luật sở hữu trí tuệ, việc này chỉ được làm khi bên cấp ban đầu cho phép. Một nhãn có vài li-xăng chính nhưng mỗi bên nhận lại cấp tiếp cho hàng chục cửa hàng thì số người đang dùng tên thực tế lớn hơn nhiều so với danh sách bên bán đưa.
Bạn nên hỏi từng bên nhận li-xăng: hợp đồng có cho cấp lại không, nếu có thì đã cấp cho ai, theo điều kiện gì, và khi hợp đồng chính chấm dứt thì các li-xăng thứ cấp xử lý ra sao. Nếu hợp đồng chính không cho cấp lại mà bên nhận vẫn làm, bạn đang đứng trước một nhóm người dùng tên không có căn cứ rõ ràng.
Li-xăng nội bộ là trường hợp nhãn đứng tên một công ty hoặc một cá nhân sáng lập, còn công ty kinh doanh thật sự dùng nhãn qua một hợp đồng li-xăng, nhiều khi chỉ là văn bản sơ sài hoặc không có văn bản. Khi bạn mua nhãn mà không mua công ty đang dùng nó, hoặc ngược lại, li-xăng nội bộ này quyết định công ty kia có còn quyền dùng tên ngày hôm sau hay không. Hãy yêu cầu làm rõ và xử lý dứt điểm trước ngày chốt.
Khi bên nhận li-xăng không hợp tác
Không phải bên nhận nào cũng vui vẻ khi chủ nhãn đổi. Họ có thể lo bị tăng phí, bị thu hẹp quyền hay bị chấm dứt sớm. Thái độ của họ trong giai đoạn thẩm định là chỉ báo tốt cho quan hệ sau này.
Trong một số trường hợp, bạn có thể đề nghị bên bán sắp xếp một buổi làm việc ba bên để giới thiệu, nghe kế hoạch của bên nhận và nói rõ ý định của bạn. Buổi gặp này cũng giúp xác nhận những gì bên bán mô tả về hợp đồng có khớp với hiểu biết của bên nhận không.
Nếu bên nhận phản đối gay gắt hoặc tuyên bố hợp đồng của họ có nội dung khác với bản bên bán đưa, đó là dấu hiệu tranh chấp. Lúc này nên tạm dừng, để luật sư đọc toàn bộ chuỗi tài liệu trước khi đi tiếp, thay vì hy vọng mọi thứ sẽ được giải quyết sau khi đổi chủ.
Câu hỏi thường gặp
Mua nhãn hiệu rồi có tự huỷ được hợp đồng li-xăng chủ cũ đã ký không?
Thường không thể huỷ đơn phương nếu hợp đồng không cho phép. Việc chấm dứt phải theo điều khoản của hợp đồng hoặc thoả thuận với bên nhận. Cách an toàn là xử lý các li-xăng cần chấm dứt trước khi bạn ký mua.
Hợp đồng li-xăng chưa đăng ký tại Cục thì bên mua có phải tôn trọng không?
Hợp đồng chưa đăng ký vẫn có hiệu lực giữa các bên đã ký theo thoả thuận, nên vẫn có thể phát sinh tranh chấp. Cách một hợp đồng chưa đăng ký ràng buộc người mua tới đâu là câu hỏi cần luật sư đánh giá theo từng trường hợp.
Li-xăng độc quyền có ngăn chủ mới tự kinh doanh không?
Trong phạm vi độc quyền đã cấp, chủ nhãn thường không được cấp cho người khác và chỉ tự dùng được nếu bên nhận đồng ý. Bạn cần đọc phạm vi lãnh thổ, hàng hoá và kênh để biết mình còn lại những gì.
Làm sao biết bên bán đã đưa đủ các hợp đồng li-xăng?
Không có cách chắc chắn tuyệt đối. Bạn nên kết hợp: tra hợp đồng đã đăng ký tại Cục, quan sát thị trường xem ai đang dùng tên, đối chiếu sổ sách thu phí, và buộc bên bán cam đoan danh mục đầy đủ kèm trách nhiệm bồi hoàn.
Phí li-xăng chủ cũ đã thu trước nhiều năm thì xử lý sao?
Đây là điểm cần thoả thuận trong hợp đồng mua. Nếu chủ cũ đã thu trước phí cho những năm sau ngày bạn nhận, phần đó thường được tính vào giá, vì bạn gánh nghĩa vụ cho dùng mà không thu được tiền.