Khi thương hiệu là họ tên, biệt danh hay chân dung của người sáng lập, mua công ty cho bạn quyền với nhãn hiệu đã đăng ký, nhưng không xoá được quyền của người đó đối với họ tên và hình ảnh của chính mình. Nếu không có thoả thuận rõ, chủ cũ có thể mở cơ sở mới dùng tên mình theo cách khiến khách nhầm, hoặc rút sự đồng ý cho dùng chân dung trên bao bì. Ngược lại, công ty cũng không thể cấm chủ cũ dùng tên mình trong mọi việc.
Đây là tình huống rất phổ biến ở quán ăn gia truyền, xưởng thủ công, thương hiệu đặc sản mang tên "bà", "cô", "chú" kèm tên riêng. Bài này giúp bên mua nhận diện những gì cần thoả thuận thêm ngoài việc kiểm văn bằng, và vạch ranh giới hợp lý giữa quyền của công ty và quyền của con người phía sau thương hiệu. Mọi ví dụ là giả định.
Ba thứ quyền cùng gắn trên một cái tên
Thứ nhất là quyền đối với nhãn hiệu. Nếu tên người sáng lập đã được đăng ký làm nhãn hiệu và văn bằng đứng tên công ty, công ty có độc quyền dùng tên đó cho hàng hoá, dịch vụ đã đăng ký, và có thể ngăn người khác dùng dấu hiệu trùng hoặc tương tự gây nhầm lẫn, kể cả người sáng lập sau khi đã bán.
Thứ hai là quyền nhân thân của cá nhân đối với họ tên. Bộ luật Dân sự ghi nhận quyền của mỗi người đối với họ tên của mình. Quyền này không chuyển nhượng được như một tài sản. Người sáng lập vẫn mang tên đó, ký giấy tờ bằng tên đó, được giới thiệu bằng tên đó trong đời sống và công việc.
Thứ ba là quyền đối với hình ảnh. Việc dùng hình ảnh của một cá nhân, như chân dung trên bao bì, ảnh trong quảng cáo, về nguyên tắc cần sự đồng ý của người đó. Nếu công ty đang dùng chân dung người sáng lập mà sự đồng ý chỉ là ngầm định, đó là tài sản dễ vỡ.
Xung đột xảy ra ở chỗ ba thứ quyền này chồng lên nhau. Bên mua cần thoả thuận để vạch rõ đường biên, thay vì chờ đến khi tranh chấp mới đi tìm.
Những tình huống hay gặp sau khi bán
Chủ cũ mở quán mới mang tên mình. Ví dụ giả định: thương hiệu "Phở Bà Lan" đã bán, một năm sau xuất hiện "Bếp Lan" do chính bà Lan đứng bếp ở cùng thành phố. Có xâm phạm nhãn hiệu không phụ thuộc mức độ tương tự và khả năng gây nhầm lẫn, cần đánh giá cụ thể.
Chủ cũ xuất hiện trong quảng cáo của đối thủ. Không dùng nhãn hiệu, nhưng giới thiệu "người sáng lập Phở Bà Lan nay về với chúng tôi". Câu này có thể chạm đến quy định về cạnh tranh không lành mạnh nếu gây nhầm lẫn về nguồn gốc.
Rút đồng ý cho dùng chân dung. Bao bì in hình người sáng lập; sau mâu thuẫn, họ yêu cầu gỡ. Nếu không có văn bản đồng ý có thời hạn và phạm vi rõ ràng, công ty có thể phải đổi bao bì.
Chủ cũ phát ngôn tiêu cực. Người sáng lập công khai chê sản phẩm sau khi bán, khách tin vì đó là "người gốc". Không phải chuyện nhãn hiệu, nhưng ảnh hưởng thẳng đến giá trị thương hiệu bạn vừa mua.
Người thân dùng cùng họ tên. Con cháu mở cơ sở mang họ tên giống thương hiệu. Họ không ký gì với bạn, chỉ có quyền nhãn hiệu của công ty là công cụ.
Những gì cần thoả thuận thêm với người sáng lập
Kiểm văn bằng đứng tên công ty là cần nhưng chưa đủ. Bảng dưới liệt kê các nội dung nên có trong thoả thuận riêng ký kèm hợp đồng mua bán.
| Nội dung | Bên mua cần gì | Điểm cân bằng cho người sáng lập |
|---|---|---|
| Không dùng tên làm thương hiệu kinh doanh cạnh tranh | Cam kết không dùng họ tên, biệt danh làm tên cơ sở, sản phẩm cùng lĩnh vực trong phạm vi và thời hạn xác định | Phạm vi, lãnh thổ, thời hạn hợp lý; được làm lĩnh vực khác |
| Đồng ý dùng hình ảnh | Đồng ý cho công ty dùng chân dung, câu chuyện, chữ ký trên bao bì, quảng cáo, không rút lại tuỳ ý | Phạm vi sử dụng, không dùng theo cách xúc phạm, có thể có thù lao |
| Cách giới thiệu bản thân | Không giới thiệu là đại diện, chủ của thương hiệu sau khi bán | Được nói trung thực về quá khứ, ví dụ trong tiểu sử cá nhân |
| Hỗ trợ chuyển tiếp | Xuất hiện, hướng dẫn trong một thời gian sau bán để khách quen yên tâm | Thời gian giới hạn, có thù lao hoặc tính trong giá |
| Không phát ngôn gây hại | Không công khai nói xấu sản phẩm, công ty | Ràng buộc hai chiều, công ty cũng không nói xấu người sáng lập |
Những cam kết hạn chế quyền của cá nhân phải hợp lý về phạm vi, lãnh thổ và thời hạn; cam kết quá rộng có nguy cơ không được thừa nhận khi tranh chấp. Đây là phần nên có luật sư soạn, không nên chép mẫu.
Kiểm thêm gì ở khâu thẩm định
Ngoài văn bằng nhãn hiệu, với thương hiệu mang tên người, bên mua nên kiểm: có văn bản đồng ý của người mang tên khi nộp đơn không, nhất là khi người đứng tên công ty khác người mang tên; công ty có văn bản đồng ý dùng chân dung không, thời hạn bao lâu; có người thân nào cùng họ tên đang kinh doanh cùng lĩnh vực không; người sáng lập có đang tham gia công ty khác cùng lĩnh vực không.
Tra cơ sở dữ liệu nhãn hiệu theo cả họ tên đầy đủ, tên gọi tắt, biệt danh và các biến thể như "bà", "cô", "chú" ghép với tên. Không hiếm trường hợp tên gọi thân mật của chủ đã được người khác đăng ký cho một nhóm hàng hoá gần.
Với thương hiệu thừa kế qua nhiều đời, như quán gia truyền, cần xem trong gia đình có ai khác cho rằng mình cũng có quyền với cái tên không. Nhãn hiệu đứng tên công ty là tốt, nhưng tranh chấp gia đình kéo dài vẫn có thể làm thương hiệu mất giá.
Giá trị thương hiệu gắn với một con người
Thương hiệu mang tên người thường có giá trị lớn lúc đầu vì câu chuyện và sự tin tưởng của khách quen. Nhưng phần giá trị đó gắn với con người cụ thể, và giảm dần nếu người đó không còn đứng sau sản phẩm. Bên mua nên tự hỏi: khách đến vì công thức và chất lượng, hay vì người chủ? Nếu vì người chủ, việc người đó rời đi có thể làm giảm doanh thu nhiều hơn dự tính.
Một số thương vụ giải quyết bằng cách giữ người sáng lập lại trong một thời gian với vai trò đại diện hình ảnh hoặc cố vấn, kèm phần giá trả theo kết quả. Cách này giúp chuyển giao lòng tin của khách sang thương hiệu, đồng thời giảm động cơ để người sáng lập mở cơ sở cạnh tranh.
Về lâu dài, bên mua có thể xây dần những yếu tố nhận diện khác ngoài tên người: bao bì, khẩu hiệu, trải nghiệm. Đó không phải là xoá dấu ấn người sáng lập, mà là để thương hiệu không phụ thuộc vào một người.
Ví dụ giả định: thoả thuận cho một quán gia truyền
Một quán bánh cuốn ba đời ở Nam Định do công ty gia đình vận hành, nhãn hiệu là tên gọi thân mật của bà chủ kèm hình vẽ chân dung bà trên biển và hộp mang về. Một công ty ẩm thực mua 100% vốn để mở thêm chi nhánh ở Hà Nội. Văn bằng đứng tên công ty, phạm vi khớp dịch vụ ăn uống; về nhãn hiệu, hồ sơ sạch.
Nhóm thẩm định vẫn đề xuất một thoả thuận riêng với bà chủ, gồm: đồng ý cho công ty dùng chân dung trên biển, bao bì và quảng cáo trong suốt thời gian công ty dùng nhãn hiệu; cam kết không mở quán bánh cuốn dùng tên gọi đó hay tên gần giống trong một phạm vi lãnh thổ và thời hạn nhất định; ba tháng đứng bếp hướng dẫn ở chi nhánh mới có thù lao; và cam kết không phát ngôn gây hại hai chiều.
Bà chủ đề nghị được giữ quyền dạy nấu ăn và viết sách bằng tên mình, chỉ không dùng tên quán. Bên mua đồng ý vì việc đó không cạnh tranh trực tiếp, còn giúp câu chuyện thương hiệu sống lâu hơn. Đây là kiểu đường biên hai bên đều thấy hợp lý, nên ít khả năng thành tranh chấp về sau.
Khi nào cần người làm nghề
Thương hiệu là tên người là một trong những tình huống khó nhất trong mảng này, vì đan xen luật sở hữu trí tuệ, luật dân sự về quyền nhân thân và luật cạnh tranh. Phần nhận diện rủi ro bạn tự làm được bằng các câu hỏi ở trên. Phần câu chữ của cam kết không cạnh tranh và đồng ý dùng hình ảnh nên do luật sư soạn, vì viết quá rộng thì khó thực thi, viết quá hẹp thì không bảo vệ được gì.
Người sáng lập cũng nên có luật sư riêng. Một thoả thuận mà cả hai bên đều hiểu và thấy công bằng ít bị tranh chấp hơn một thoả thuận bên mua áp đặt. Điều này có lợi cho chính bên mua, vì mâu thuẫn công khai với người sáng lập là điều tệ nhất có thể xảy ra với một thương hiệu mang tên người.
Trước khi gặp luật sư, bạn nên chuẩn bị sẵn: bản sao văn bằng và hồ sơ đơn, các mẫu bao bì có chân dung hoặc tên người, danh sách người thân cùng họ tên đang kinh doanh cùng lĩnh vực nếu biết, và ý định của bạn về việc giữ hay dần thay đổi yếu tố tên người. Những thông tin này giúp buổi tư vấn đi thẳng vào chỗ cần quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Người sáng lập đã bán công ty có bị cấm dùng tên mình không?
Không bị cấm dùng tên trong đời sống và công việc nói chung. Họ chỉ không được dùng dấu hiệu trùng hoặc tương tự nhãn hiệu của công ty cho hàng hoá, dịch vụ cùng loại theo cách gây nhầm lẫn, và bị ràng buộc thêm bởi những cam kết đã ký trong thoả thuận bán.
Đăng ký nhãn hiệu là tên một người cần sự đồng ý của người đó không?
Với tên của một số người như danh nhân, người nổi tiếng thì pháp luật có quy định hạn chế; với người thường, thực tiễn hay yêu cầu văn bản đồng ý khi người nộp đơn khác người mang tên. Bên mua nên kiểm có văn bản này trong hồ sơ không, và đối chiếu quy định hiện hành.
Bao bì in chân dung người sáng lập thì sau khi mua có dùng tiếp được không?
Được nếu có văn bản đồng ý của người đó cho phép công ty dùng, với phạm vi và thời hạn đủ rộng. Nếu chỉ là đồng ý ngầm khi người đó còn là chủ, nên yêu cầu ký văn bản trước ngày chốt.
Cam kết không cạnh tranh của người sáng lập kéo dài bao lâu là hợp lý?
Không có con số cố định. Phạm vi và thời hạn cần tương xứng với lợi ích cần bảo vệ và với khoản tiền người sáng lập nhận. Cam kết quá dài hoặc quá rộng có nguy cơ không được công nhận. Nên để luật sư cân chỉnh theo từng trường hợp.
Con cháu người sáng lập mở quán cùng tên thì công ty làm gì được?
Họ không bị ràng buộc bởi thoả thuận của người sáng lập. Công ty chỉ có thể dựa vào quyền nhãn hiệu và quy định về cạnh tranh không lành mạnh. Vì vậy phạm vi bảo hộ nhãn hiệu càng rõ, khả năng xử lý càng cao.