Khi mua thương hiệu kèm công thức và bao bì, bạn đang mua ba loại quyền khác nhau: nhãn hiệu cho cái tên, bí mật kinh doanh cho công thức và bí quyết, quyền tác giả hoặc kiểu dáng công nghiệp cho bao bì; mỗi loại chuyển bằng một cách riêng và cần được kiểm riêng. Hợp đồng chỉ ghi chuyển nhượng nhãn hiệu thì về pháp lý, công thức và thiết kế bao bì chưa chắc đã thuộc về bạn.
Với nhiều thương hiệu thực phẩm, đồ uống, mỹ phẩm, chính công thức mới làm khách quay lại; cái tên chỉ giúp khách tìm ra. Bài chỉ cách xác định từng phần thuộc loại quyền nào, kiểm gì trước khi trả tiền, và cách chuyển giao để bạn làm ra được đúng sản phẩm mà khách quen.
Nhãn hiệu chỉ là cái tên và dấu hiệu
Văn bằng nhãn hiệu bảo hộ dấu hiệu dùng để phân biệt hàng hoá, dịch vụ: chữ, hình, sự kết hợp, có khi cả màu sắc hay hình dạng ba chiều nếu đã đăng ký như vậy. Nó không bảo hộ cách làm ra sản phẩm, không bảo hộ hương vị, không bảo hộ tỉ lệ nguyên liệu. Mua văn bằng, bạn có quyền ngăn người khác bán hàng cùng loại dưới cái tên đó; bạn không có quyền ngăn họ làm ra một sản phẩm y hệt dưới một cái tên khác.
Điều này dẫn đến một rủi ro cụ thể: bên bán chuyển cho bạn văn bằng, nhưng công thức vẫn nằm trong đầu họ và trong tay vài người thợ. Sau thời gian cam kết, hoặc ngay cả trong thời gian đó nếu cam kết không phủ, họ có thể làm sản phẩm giống hệt dưới tên khác. Khách quen thử hai bên, thấy giống nhau, và cái tên bạn mua chỉ còn là một trong hai lựa chọn.
Vì vậy, nếu công thức là phần quan trọng của giá trị, nó phải là một dòng riêng trong danh mục, có cách chuyển giao riêng, có cam kết bảo mật và cam kết không sử dụng của bên bán.
Công thức và bí quyết: bí mật kinh doanh
Điều kiện để được bảo hộ. Theo Luật Sở hữu trí tuệ, thông tin được bảo hộ là bí mật kinh doanh khi không phải hiểu biết thông thường và không dễ dàng có được, có giá trị thương mại khi được sử dụng, và được chủ sở hữu bảo mật bằng các biện pháp cần thiết. Quyền này không cần đăng ký, nên cũng không có văn bằng để tra.
Kiểm bên bán đã giữ bí mật thế nào. Hỏi cụ thể: công thức được ghi ở đâu, ai biết, thợ có ký cam kết bảo mật không, có từng chia sẻ cho xưởng gia công nào không. Nếu công thức đã lan ra nhiều người không có ràng buộc, khả năng nó còn được bảo hộ như bí mật kinh doanh giảm đi và giá trị của nó trong thương vụ cũng giảm theo.
Chuyển giao bằng văn bản và thực hành. Công thức nên được ghi thành hồ sơ kỹ thuật: nguyên liệu, tỉ lệ, quy trình, điều kiện, các điểm kiểm tra chất lượng. Nhưng nhiều bí quyết nằm ở tay nghề, nên cần thêm một thời gian bên bán hướng dẫn trực tiếp tại xưởng của bạn.
Bên bán vẫn nhớ. Không ai xoá được trí nhớ. Hợp đồng nên có cam kết bên bán không sử dụng, không tiết lộ công thức cho người khác trong phạm vi và thời gian đã thoả thuận, và có chế tài khi vi phạm.
Bao bì, hình vẽ, ảnh sản phẩm: quyền tác giả và kiểu dáng
Bao bì của một thương hiệu thường gồm logo đã đăng ký nhãn hiệu, nhưng còn nhiều phần khác: hình minh hoạ, bố cục, phông chữ đặt riêng, ảnh sản phẩm. Những phần này có thể là tác phẩm được bảo hộ quyền tác giả. Quyền tác giả phát sinh khi tác phẩm được tạo ra, không cần đăng ký, và chủ sở hữu ban đầu là tác giả hoặc tổ chức giao nhiệm vụ, thuê sáng tác theo hợp đồng.
Vấn đề hay gặp: bao bì do một nhà thiết kế tự do làm, trả tiền qua tin nhắn, không có hợp đồng nào nói về quyền. Khi đó bên bán có thể chưa từng là chủ sở hữu quyền tài sản đối với thiết kế, và không thể chuyển cho bạn thứ họ không có. Điều kiện trước khi thanh toán phần liên quan là bên bán xuất trình văn bản chuyển quyền từ nhà thiết kế, hoặc nhà thiết kế ký trực tiếp văn bản chuyển quyền cho bạn.
Nếu hình dáng chai, hộp, khuôn bánh được đăng ký kiểu dáng công nghiệp, đó là một văn bằng riêng, chuyển nhượng theo thủ tục tương tự nhãn hiệu. Nếu chưa đăng ký mà hình dáng là điểm nhận diện, hỏi người làm nghề xem có nên bảo hộ bằng nhãn hiệu ba chiều hay kiểu dáng sau khi mua. Phải xin luôn file gốc ở định dạng chỉnh sửa được, không chỉ ảnh xuất ra.
Bảng phân loại thành phần và việc phải kiểm
Dùng bảng này khi lập danh mục để không thành phần nào bị gộp nhầm vào "nhãn hiệu".
| Thành phần | Loại quyền | Kiểm gì | Ghi gì vào hợp đồng |
|---|---|---|---|
| Tên, logo | Nhãn hiệu | Văn bằng, chủ, danh mục | Chuyển nhượng, đăng ký tại Cục |
| Công thức, quy trình | Bí mật kinh doanh | Ai biết, đã bảo mật thế nào | Chuyển giao, bảo mật, không sử dụng |
| Tay nghề, mẹo vận hành | Không phải quyền riêng, là sự hợp tác | Người bán có sẵn sàng hướng dẫn | Thời gian và nội dung hỗ trợ kỹ thuật |
| Hình minh hoạ, bố cục bao bì | Quyền tác giả | Ai thiết kế, có văn bản chuyển quyền chưa | Chuyển quyền tài sản, giao file gốc |
| Hình dáng chai, hộp | Kiểu dáng công nghiệp nếu đã đăng ký | Văn bằng kiểu dáng | Chuyển nhượng văn bằng kiểu dáng |
| Ảnh sản phẩm | Quyền tác giả | Ai chụp, quyền sử dụng | Chuyển quyền hoặc li-xăng sử dụng |
| Khuôn in, khuôn đúc | Tài sản hữu hình | Nằm ở xưởng nào | Bàn giao hoặc văn bản báo xưởng |
Với tay nghề và mẹo vận hành, bạn không mua được một quyền, bạn mua thời gian và sự sẵn lòng của người bán. Viết nó thành nghĩa vụ hỗ trợ có số buổi, có nội dung, gắn với một đợt tiền.
Nhà cung cấp và xưởng gia công đi kèm công thức
Một công thức tốt có khi chỉ chạy đúng với một nguồn nguyên liệu, một xưởng rang, một nhà in. Những mối quan hệ này không thuộc về văn bằng nhưng quyết định bạn có làm ra đúng sản phẩm hay không.
- Danh sách nhà cung cấp nguyên liệu đặc thù, tiêu chuẩn từng loại, và người bán sẵn lòng giới thiệu bạn tới đâu.
- Xưởng gia công đang sản xuất cho thương hiệu: hợp đồng có cho chuyển sang bên mua không, xưởng có đang giữ công thức không, có ký bảo mật không.
- Nhà in bao bì: đang giữ khuôn in, file in; cần văn bản báo nhà in rằng từ nay chỉ nhận đơn từ bên mua.
- Đơn hàng dở dang: nguyên liệu đã đặt, bao bì đã in, hàng đang sản xuất, ai trả và ai nhận.
- Chứng nhận, kết quả kiểm nghiệm sản phẩm đứng tên bên bán: không theo sang, bạn phải làm lại theo tên mình.
Nếu xưởng gia công đang giữ công thức mà không có ràng buộc bảo mật, rủi ro là xưởng tiếp tục làm sản phẩm tương tự cho người khác. Kiểm điều này trước khi trả tiền cho phần công thức.
Kiểm thử trước khi trả tiền phần công thức
Cách chắc nhất để biết công thức có đúng như lời người bán là tự làm ra sản phẩm. Gắn đợt tiền cho phần công thức với kết quả của bước này.
- Hai bên thống nhất trước các chỉ tiêu để đánh giá mẻ thử: cảm quan, chỉ tiêu kỹ thuật có thể đo, so với mẫu đối chứng do bên bán làm.
- Bên bán giao hồ sơ công thức và quy trình bằng văn bản, ký từng trang.
- Bên mua làm mẻ thử tại xưởng của mình với nguyên liệu từ nguồn đã giới thiệu, có bên bán hướng dẫn.
- So mẻ thử với mẫu đối chứng; nếu cần, nhờ một nhóm người nếm thử độc lập không biết mẫu nào là mẫu nào.
- Nếu đạt, ký biên bản và trả đợt tiền tương ứng. Nếu không đạt, bên bán hướng dẫn lại trong số lần đã thoả thuận.
- Sau khi đạt, vẫn duy trì một thời gian hỗ trợ kỹ thuật để xử lý khi đổi mùa nguyên liệu hay đổi thiết bị.
Ví dụ giả định: một thương hiệu cà phê rang ở Đắk Lắk bán cho một chuỗi ở TP Hồ Chí Minh. Mẻ thử đầu tiên tại xưởng của bên mua cho vị khác hẳn mẫu, vì máy rang khác loại. Nhờ đợt tiền gắn với mẻ thử, bên bán ở lại thêm vài buổi để chỉnh nhiệt và thời gian rang cho máy mới, đến khi mẻ thử đạt. Nếu tiền đã trả hết từ trước, động lực cho những buổi ở lại đó sẽ yếu hơn nhiều.
Cam kết bảo mật và không sử dụng công thức: viết gì
Cam kết này là lớp bảo vệ duy nhất của bạn trước chính người biết rõ công thức nhất. Nó nên xác định rõ thông tin nào là bí mật: không chỉ công thức trên giấy mà cả tỉ lệ thay thế khi thiếu nguyên liệu, điều kiện ủ, nhiệt độ, thời gian, các mẹo xử lý khi mẻ hỏng. Định nghĩa càng cụ thể, càng dễ chứng minh khi có vi phạm.
Tiếp theo là phạm vi nghĩa vụ. Bên bán không tiết lộ thông tin bí mật cho bất kỳ ai, không tự sử dụng để sản xuất hàng hoá cùng loại hay tương tự, và giao lại hoặc huỷ mọi bản ghi chép còn giữ. Nghĩa vụ bảo mật thường không có thời hạn hoặc kéo dài chừng nào thông tin còn là bí mật; nghĩa vụ không sử dụng để làm hàng cùng loại thì nên có giới hạn hợp lý, tương tự cam kết không cạnh tranh.
Cuối cùng là người bị ràng buộc. Nếu thợ chính của bên bán biết công thức và sẽ không sang làm cho bạn, nên đề nghị bên bán bảo đảm thợ đó đã có cam kết bảo mật, hoặc mời họ ký văn bản riêng. Nếu thợ chuyển sang làm cho bạn, hợp đồng lao động mới của họ cũng cần điều khoản bảo mật. Một công thức chỉ được giữ chặt bằng những người biết nó, nên hãy liệt kê những người đó ngay từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Mua văn bằng nhãn hiệu có bao gồm công thức sản phẩm không?
Không. Văn bằng nhãn hiệu chỉ bảo hộ cái tên và dấu hiệu. Công thức là bí mật kinh doanh, phải được ghi thành một dòng riêng trong danh mục, chuyển giao bằng hồ sơ và hướng dẫn thực hành, kèm cam kết bảo mật của bên bán.
Làm sao biết công thức còn là bí mật kinh doanh?
Hỏi bên bán công thức ghi ở đâu, những ai biết, thợ và xưởng gia công có ký bảo mật không. Nếu công thức đã lan ra nhiều người không có ràng buộc, khả năng được bảo hộ và giá trị của nó trong thương vụ đều giảm.
Bao bì do người làm tự do thiết kế thì bên mua có dùng được không?
Cần kiểm quyền tác giả. Nếu không có văn bản chuyển quyền từ nhà thiết kế sang bên bán, bên bán chưa chắc có quyền để chuyển cho bạn. Điều kiện an toàn là có văn bản chuyển quyền tài sản và nhận đủ file gốc.
Hình dáng chai, hộp đặc trưng có được chuyển theo nhãn hiệu không?
Chỉ khi nó được đăng ký là một phần của nhãn hiệu, ví dụ nhãn hiệu ba chiều. Nếu được đăng ký kiểu dáng công nghiệp, đó là văn bằng riêng phải chuyển nhượng riêng. Nếu chưa đăng ký, hỏi người làm nghề về cách bảo hộ sau khi mua.
Có nên gắn tiền với mẻ thử sản phẩm không?
Nên, khi công thức là phần quan trọng của giá trị. Hai bên thống nhất trước chỉ tiêu đánh giá, bên mua làm mẻ thử với hướng dẫn của bên bán, đạt thì trả đợt tiền tương ứng, chưa đạt thì bên bán hướng dẫn lại.
Kết quả kiểm nghiệm, chứng nhận sản phẩm có theo thương hiệu sang bên mua không?
Không. Chúng gắn với chủ thể và cơ sở sản xuất đã đứng tên. Sau khi mua, bạn phải tự làm lại theo tên và cơ sở của mình, nên tính thời gian này vào kế hoạch đưa hàng ra thị trường.