Rất nhiều thương hiệu nhỏ ở Việt Nam đã được chủ cho người quen dùng mà không có hợp đồng nào: anh em mở thêm quán cùng tên, đối tác cũ tách ra vẫn giữ logo, đại lý tự in tên lên xe giao hàng. Với chủ cũ, đó là chuyện tình nghĩa. Với người mua lại thương hiệu, đó là những người đang dùng tài sản bạn sắp trả tiền, không có văn bản nào nói họ phải dừng khi nào và bằng cách nào.
Bài dành cho người sắp mua lại tên quán, thương hiệu gia đình hoặc thương hiệu của một nhóm bạn khởi nghiệp. Bài không hướng dẫn cách che giấu hay "làm đẹp" những sự cho phép này trong hồ sơ; ngược lại, mục tiêu là đưa chúng ra ánh sáng trước khi ký để cả hai bên cùng xử lý.
Vì sao cho dùng miệng lại là chuyện của bên mua
Ở góc pháp lý, người dùng nhãn hiệu đã được bảo hộ mà không được chủ cho phép thì có thể bị coi là xâm phạm. Nhưng những người được cho dùng miệng thì có một câu chuyện khác: họ được chính chủ nhãn đồng ý, có khi đã dùng nhiều năm, có tin nhắn, có lời chứng của người xung quanh. Khi bạn trở thành chủ mới và yêu cầu họ dừng, họ không coi mình là người vi phạm, và cuộc tranh cãi sẽ không dễ.
Sự cho phép không giấy tờ còn có một hệ quả khác: không ai biết phạm vi của nó. Cho dùng ở một quán hay cho dùng mãi mãi? Cho dùng tên hay cả công thức, bao bì? Có trả gì không? Khi không có văn bản, mỗi bên nhớ một kiểu, và bạn thừa hưởng một mớ trí nhớ không khớp nhau.
Ngoài ra còn rủi ro hình ảnh. Một quán cùng tên do người khác vận hành mà chất lượng kém sẽ kéo uy tín cả thương hiệu, trong khi bạn không có công cụ hợp đồng nào để yêu cầu họ cải thiện.
Vì vậy, với thương hiệu nhỏ có lịch sử gia đình hoặc nhóm bạn, câu hỏi "ngoài bên bán còn ai đang dùng tên này với sự đồng ý của bên bán" quan trọng ngang câu hỏi về văn bằng.
Những dạng cho dùng không giấy tờ hay gặp
Một số kiểu sắp xếp thường thấy ở thương hiệu nhỏ. Mỗi kiểu có mức độ rủi ro khác nhau cho người mua:
- Quán anh em, họ hàng: cùng tên, có khi cùng công thức, mở ở tỉnh khác hoặc ngay cùng thành phố, chủ cũ ngầm đồng ý.
- Đối tác cũ tách ra: từng cùng gây dựng, khi chia tay thì mỗi người giữ một hai cửa hàng và vẫn dùng tên.
- Nhân viên cũ ra mở riêng: được chủ "cho phép" dùng tên kèm một chữ phụ như tên địa danh.
- Đại lý, cộng tác viên: in tên, logo lên biển hiệu, xe giao hàng, trang mạng xã hội riêng mà chưa từng có thoả thuận về việc dùng nhãn.
- Xưởng gia công: được phép in nhãn để bán phần hàng dư, một thoả thuận miệng từ nhiều năm trước.
- Đơn vị cùng tổ chức sự kiện, hội chợ: dùng tên trong các chương trình chung và tiếp tục dùng sau đó.
Hai dạng đầu thường nặng nhất, vì người dùng có lý do tình cảm và lịch sử để cho rằng họ cũng là chủ một phần. Ba dạng sau thường xử lý được bằng thông báo và thời gian chuyển đổi hợp lý.
Cách phát hiện khi bên bán không kể
Đi một vòng thị trường. Tìm tên trên bản đồ trực tuyến, sàn thương mại điện tử, mạng xã hội. Ghi lại mọi điểm bán, trang bán hàng mang tên giống hoặc gần giống, rồi hỏi bên bán từng điểm một: điểm này của ai, quan hệ thế nào.
Đọc sổ sách nhập hàng và bán hàng. Những khách hàng mua số lượng lớn đều đặn với giá thấp hơn giá đại lý có thể là quán người nhà đang lấy hàng. Khoản thu lạ từ một cá nhân có thể là "phí tượng trưng" cho việc dùng tên.
Nói chuyện với nhân viên lâu năm. Nhân viên thường biết những sắp xếp mà chủ coi là bình thường đến mức quên kể. Hỏi tự nhiên, không ép, và chỉ coi đó là manh mối.
Hỏi bên bán bằng câu hỏi mở. Thay vì hỏi "có cho ai dùng tên không", hãy đề nghị bên bán kể lại câu chuyện thương hiệu từ đầu: ai cùng làm, ai đã rời đi, cửa hàng nào mở khi nào. Những cái tên xuất hiện trong câu chuyện là danh sách cần kiểm.
Xử lý từng trường hợp trước khi mua
Mục tiêu là biến sự cho phép mơ hồ thành một trong ba trạng thái rõ ràng, có văn bản. Gợi ý theo tình huống:
| Tình huống | Hướng xử lý thường cân nhắc | Ai nên làm |
|---|---|---|
| Người dùng sẵn sàng dừng | Thoả thuận ngừng dùng có thời gian chuyển đổi, xử lý hàng tồn, biển hiệu | Bên bán, trước ngày chốt |
| Người dùng muốn tiếp tục và bạn đồng ý | Ký hợp đồng li-xăng bằng văn bản với phạm vi, phí, kiểm soát chất lượng rõ ràng | Ba bên: bạn, bên bán, người dùng |
| Người dùng muốn tiếp tục nhưng bạn không đồng ý | Bên bán phải thương lượng chấm dứt; nếu không được, cân nhắc lại thương vụ | Bên bán, có luật sư |
| Người dùng cho rằng họ cũng là chủ | Coi là tranh chấp quyền sở hữu, tạm dừng thương vụ | Luật sư của bạn và bên bán |
| Người dùng không liên lạc được | Bên bán gửi thông báo bằng văn bản, lưu bằng chứng gửi; tính rủi ro vào điều khoản bảo đảm | Bên bán |
Trường hợp nào cũng nên có văn bản ký tên, không chấp nhận lời hứa miệng của bên bán rằng "để anh nói với nó". Lời hứa miệng chính là thứ đã tạo ra vấn đề ngay từ đầu.
Tình cảm gia đình và cách đàm phán không làm vỡ thương vụ
Với thương hiệu gia đình, bên bán thường ngại đề cập vì sợ mất lòng anh em, và người dùng thì nhạy cảm khi bị yêu cầu ký giấy. Bên mua nên hiểu điều này và để bên bán dẫn dắt cuộc nói chuyện đầu tiên, còn mình chỉ tham gia khi đã tới bước văn bản.
Cách trình bày cũng quan trọng. Thay vì nói "phải dừng dùng tên", bên bán có thể giới thiệu đây là việc "làm cho rõ ràng để ai cũng yên tâm", và đưa ra lựa chọn: tiếp tục với hợp đồng hoặc chuyển đổi sang tên khác với thời gian hợp lý. Nhiều người dùng chấp nhận khi được tôn trọng và có lối ra.
Ví dụ giả định: chủ một thương hiệu bánh tráng ở Tây Ninh đã cho hai người em dùng tên ở hai chợ khác nhau. Khi bán thương hiệu, bên bán đề nghị một người ký li-xăng có phí nhỏ và tuân thủ công thức, người còn lại chuyển sang tên riêng trong sáu tháng với hỗ trợ chi phí đổi biển hiệu. Thương vụ đi tiếp mà không ai phải ra toà.
Người dùng tên từ trước khi bên bán nộp đơn
Một trường hợp khác cần tách riêng: có người đã dùng cái tên đó trước cả khi bên bán nộp đơn đăng ký, không phải vì được cho phép mà vì họ tự nghĩ ra hoặc cùng gây dựng từ đầu. Ở các khu chợ, làng nghề, chuyện nhiều hộ cùng dùng một tên gắn với địa danh hay với một món ăn không hiếm.
Quyền của người dùng trước đối với nhãn hiệu đã được người khác đăng ký là câu hỏi pháp lý phức tạp, phụ thuộc vào thời điểm, mức độ sử dụng, sự ngay tình và nhiều yếu tố khác. Bên mua không cần tự giải câu hỏi đó, nhưng cần biết những người như vậy có tồn tại hay không, vì họ là nguồn tranh chấp tiềm ẩn và có thể là người nộp yêu cầu huỷ văn bằng nếu bị dồn ép.
Ngoài ra, nếu tên thương hiệu chứa phần mô tả hoặc phần địa danh, phần đó có thể đã bị loại khỏi phạm vi bảo hộ ngay từ khi cấp bằng, nghĩa là những người khác vẫn được dùng phần đó theo cách thông thường. Đây là lý do bạn nên đọc kỹ văn bằng trước khi đánh giá ai đang "dùng tên của mình".
Ghi gì vào hợp đồng mua để khép chuyện này
Dù đã xử lý từng người dùng, hợp đồng mua vẫn nên có những điều khoản để bảo vệ bạn khỏi những trường hợp chưa phát hiện:
- Bên bán cam đoan đã liệt kê đầy đủ mọi cá nhân, tổ chức đang dùng tên với sự đồng ý của mình, dưới bất kỳ hình thức nào, có văn bản hay không.
- Bên bán cam kết không cho thêm ai dùng tên kể từ ngày ký đến ngày chuyển giao.
- Bên bán chịu trách nhiệm bồi hoàn chi phí xử lý nếu xuất hiện người dùng có lời chứng hoặc bằng chứng về sự cho phép trước ngày chuyển giao mà không có trong danh sách.
- Bên bán có nghĩa vụ hợp tác, kể cả cung cấp lời xác nhận, khi bạn làm việc với những người dùng đó sau khi mua.
- Bản thân bên bán và người thân trực tiếp không dùng lại tên giống hoặc gần giống sau khi bán, trong phạm vi pháp luật cho phép thoả thuận.
Những điều khoản này cần người làm nghề soạn cho khớp với cấu trúc thương vụ; danh sách trên chỉ là các ý cần có.
Nếu phát hiện sau khi đã mua
Nếu bạn chỉ phát hiện sau khi đã đứng tên, trước hết hãy kiểm lại hợp đồng mua: bên bán có cam đoan về việc không cho ai khác dùng tên không, có điều khoản bồi hoàn không. Thông báo ngay cho bên bán bằng văn bản và yêu cầu họ hợp tác xử lý, vì chính họ là người đã cho phép.
Với người đang dùng, nên bắt đầu bằng một cuộc trao đổi thiện chí và một văn bản đề nghị lựa chọn như trên, thay vì gửi ngay thư cảnh báo nặng lời. Họ có thể có tin nhắn, lời chứng về sự cho phép của chủ cũ, và một phản ứng gay gắt có thể đẩy họ tới việc tự nộp đơn hoặc yêu cầu xem xét lại quyền của bạn.
Khi trao đổi không có kết quả, đó là lúc cần luật sư sở hữu trí tuệ đánh giá chứng cứ hai bên và lựa chọn con đường phù hợp. Đừng tự tháo biển, tự đăng bài tố cáo trên mạng xã hội; những hành động đó có thể khiến bạn từ người có quyền thành người bị kiện.
Câu hỏi thường gặp
Người được chủ cũ cho dùng tên miệng có phải dừng khi thương hiệu đổi chủ không?
Không có câu trả lời chung. Sự cho phép miệng khó chứng minh phạm vi và thời hạn, nhưng cũng không dễ coi là không tồn tại. Cách an toàn là xử lý bằng văn bản trước khi mua: ký li-xăng hoặc thoả thuận ngừng dùng có thời gian chuyển đổi.
Làm sao biết thương hiệu nhỏ có đang được người khác dùng với sự đồng ý của chủ?
Kết hợp ba nguồn: tự đi một vòng thị trường và mạng xã hội, đọc sổ sách bán hàng tìm khách lạ, và hỏi bên bán bằng câu hỏi mở về lịch sử thương hiệu. Sau đó yêu cầu bên bán cam đoan bằng văn bản danh sách đầy đủ.
Bên bán hứa sẽ tự nói với người nhà dừng dùng tên sau khi bán, có nên tin?
Không nên chỉ dựa vào lời hứa. Hãy đưa việc này thành điều kiện trước khi thanh toán, có văn bản ký của người đang dùng, hoặc giữ lại một phần giá trị tới khi việc chuyển đổi hoàn tất.
Có nên cho người đang dùng tiếp tục dùng sau khi mua không?
Có thể, nếu bạn thấy họ giữ được chất lượng và việc đó có lợi cho thương hiệu. Khi đó hãy ký hợp đồng li-xăng bằng văn bản có phạm vi, thời hạn, phí và điều khoản kiểm soát chất lượng rõ ràng.
Đại lý tự in tên, logo lên biển hiệu có phải xử lý trước khi mua không?
Nên rà soát. Đại lý thường dễ xử lý hơn người nhà, nhưng bạn vẫn cần biết họ đang dùng thế nào và đưa quy tắc dùng tên vào hợp đồng đại lý mới. Nếu bạn không định tiếp tục với đại lý đó, cần thời gian chuyển đổi và kế hoạch tháo biển.